De Belemniet: Het Savelsbos geologisch bekeken (2)

Dit is het vervolg op het Savelsbos geologisch bekeken (1) waarin we de kalksteen uit de Krijtperiode nader bekeken. In dat eerste deel wordt het ontstaan en de indeling van die kalksteen behandeld. Verder komen plaatsen aan bod waar we die kalksteen in het Savelsbos vinden en wordt ook ingegaan op de ondergrondse winning ervan. Ook aan geologische orgelpijpen en de in de kalksteen aanwezige vuursteen wordt aandacht besteed. Van de op het Krijt volgende geologische periode - het Tertiair (Paleogeen en Neogeen) zijn geen overblijfselen in het Savelsbos te vinden. Daarom gaan we in dit tweede deel verder met de geologische periode waarin wij leven: het Kwartair. Geologische fenomenen beperken zich vaak niet tot een klein begrensd gebied. Daarom is het soms nodig om ook de (wat) wijdere omgeving van het bos in het verhaal te betrekken.

Het ongeveer 240 hectare grote en vijf tot zes kilometer lange Savelsbos ligt ten zuidoosten van Maastricht op de oostelijke Maasdalhelling. Het kent een verscheidenheid aan geologische verschijnselen. Hoewel het is opgebouwd uit in elkaar overgaande bosdelen zoals het Rijckholterbos, het Eijsderbos en het Savelsbos, zal hier alleen de overkoepelende naam Savelsbos gebruikt worden. Bij de afzonderlijke locaties zijn bij benadering de Rijksdriehoekscoördinaten (Amersfoortcoördinaten) aangegeven. Daarnaast worden GPS-coördinaten vermeld. En soms is het gemakkelijker om min of meer als een excursie langs de besproken plaatsen te trekken.

In het Kwartair krijgen we met de Maas te maken. Bij de geologie van het Savelsbos speelt deze rivier een belangrijke rol. Ruim twee miljoen jaar geleden kwam ze vanuit het zuidwesten Zuid-Limburg binnen, ongeveer ter hoogte van het huidige Eijsden. Vervolgens stroomde ze in noordoostelijke richting door een meerdere kilometers breed dal verder. Ze vervolgde haar weg door het gebied waar nu Simpelveld en Kerkrade liggen om dan in de Rijn uit te monden die destijds meer naar het noordwesten stroomde. In de loop van het Pleistoceen kwam de schiervlakte van de Ardennen langzaam verder omhoog en maakte het gebied een kantelende beweging in noordwestelijke richting (afbeelding 1). Deze tektonische bewegingen dwongen de Maas om zich in de bodem in te snijden en om meer westelijk te gaan stromen.

Afbeelding 1. De historie van het Maasgebied in Zuid-Limburg (naar een kaartje van J. van Eijk in: P.J. (Sjeuf) Felder , 'Geologische bezienswaardigheden in het Mergelland', maart 1978, Wetenschappelijke mededelingen K.N.N.V).
Ruim twee miljoen jaar geleden kwam de Maas ongeveer ter hoogte van het huidige Eijsden (4) Nederland binnen. Vervolgens stroomde ze in noordoostelijke richting verder. In de loop van het Pleistoceen kwam de schiervlakte van de Ardennen verder omhoog en maakte het gebied een kantelende beweging in noordwestelijke richting. Dit dwong de Maas om zich in de bodem in te snijden en meer westelijk te gaan stromen.
De dikke donkerblauwe onderbroken lijn is de rechter daloever van de Oostmaas. De dunne, lichtblauwe stippellijn geeft de grens van Zuid-Limburg/Nederland aan. Nummer 1 is Rijckholt, 2 is Gronsveld en 3 is Vaals. We zien het lichtgroen gekleurde Savelsbos ten oosten (rechts) van Rijckholt en Gronsveld liggen.

Toendra en een vlechtende Maas

Maar ook klimatologische omstandigheden speelden een rol bij het gedrag van de rivier. Het Pleistoceen werd namelijk gekenmerkt door een afwisseling van perioden met een erg koud klimaat (glacialen, die we ook wel ijstijden noemen) en perioden met een gematigd warm klimaat (interglacialen ofwel tussenijstijden). Tijdens de glacialen maakten Nederland en de zuidelijkere gebieden langs de Maas deel uit van een toendra (afbeelding 2). Vegetatie was er maar nauwelijks. Daardoor kon er een behoorlijke bodemerosie plaatsvinden. Ten gevolge van de strenge koude (vorst) verbrokkelden gesteenten gemakkelijk en werden grote hoeveelheden gesteentepuin door de rivier afgevoerd. Je zo kunnen zeggen dat de Maas zich daarin 'verslikte' en overbelast raakte. Gevolg: ze trad buiten haar oevers en ging een brede, vlechtende rivier (afbeelding 2) vormen. Daarbij verbreedde ze haar dal en ontstond er een afzetting van dikke lagen grind. Tijdens de interglacialen steeg de temperatuur en raakte het gebied dicht begroeid waardoor de bodemerosie op een laag pitje kwam te staan. Daardoor voerde de Maas maar weinig gesteentepuin meer aan. In plaats van dikke lagen sediment af te zetten, ging de rivier zich nu insnijden in haar eigen dal. Zo ontstonden in Zuid-Limburg door de insnijdingen meerdere terrasniveaus terwijl tijdens de vlakteverbredingen vooral grindpakketten werden afgezet. Sporen van deze oermaas zijn in en rond het Savelsbos goed waar te nemen.

Afbeelding 2. Links: toendra in de Noorse 'provincie' Finnmark (Lapland). Tijdens delen van het Pleistoceen lag het gebied waartoe nu het Savelsbos behoort er ook zo kaal en onherbergzaam bij. Rechts: de Maas vormde toen in het gebied vaak een vlechtende rivier, zoals hier de Staðará in het noordoosten van IJsland.

Getuigen van de Pleistocene Maas in en rond het Savelsbos

De Pleistocene Maasafzettingen rusten in het Savelsbos direct op kalksteen uit de Formatie van Maastricht (Krijtperiode) en ze worden tegenwoordig allemaal tot de Formatie van Beegden gerekend. Om ze op locatie te kunnen bekijken, gaan we - uit het zuiden komend - op de Rijksweg in Gronsveld, de eerste weg rechts binnen de bebouwde kom volgen. Dit is de Duijsterstraat. Deze gaat over in een veldweg die bekend staat als Savelsweg. Na ongeveer 150 meter vanaf de Rijksweg steken we de kruising over en lopen recht op het bos af. De weg helt hier iets. Al vanaf het dorp bevinden we ons op het Midden Pleistocene terras van de Maas. De Maasafzettingen bevinden zich hier enkele meters onder onze voeten. Ze worden aan het zicht onttrokken door een lösspakket en de bouwvoor. Als we dichter bij het bos komen, begint de weg harder te stijgen want het Savelsbos bevindt zich in een helling. Deze helling vormt de overgang naar hoger gelegen terrassen uit het Late Vroeg Pleistoceen. Als we vanaf de rand van het Savelsbos in westelijke richting kijken (achter ons dus), kunnen we het Maasdal overzien. Ongeveer ter hoogte van de tegenwoordig Maas glinstert het. Die glinstering wordt veroorzaakt door grindplassen die zijn ontstaan door het opbaggeren van Maasgrind (afbeelding 3).

Afbeelding 3. Links: het Maasdal zoals we dat vanaf Savelsweg aan de rand van het Savelsbos bij Gronsveld kunnen zien. De glinsterende vlakken in de verte zijn grindplassen die zijn ontstaan door het opbaggeren van Maasgrind. Rechts: bij de ingang van kalksteengroeve Savelsbosch zien we boven de kalksteen al een dun pakketje Maasgrind zitten.

We vervolgen Savelsweg weer door het bos. Al snel ligt aan onze linkerkant kalksteengroeve Savelsbosch, waar we al in het eerste deel over de geologie van het Savelsbos aandacht besteedden. Bij de ingang van deze groeve zien we boven de kalksteen al een dun pakketje Maasgrind (afbeelding 3) zitten. We vervolgen Savelsweg waarna niet veel verder eveneens aan de linkerkant een verlaten grindgroeve ligt. Dit geologisch monument staat ook bekend als groeve Savelsbos (Amersfoortcoördinaten 312.950 - 180.100 - GPS-coördinaten: N 50°48.379' O 005°44.538'). Aan de noordzijde van de groeve ligt een wand waarin zandig Maasgrind ontsloten is (afbeelding 4).

grindgroeve aan Savelsweg in Savelsbos - Maasgrind

Afbeelding 4. De noordelijke achterkant van grindgroeve Savelsbos.

Over het transport van grote zwerfstenen door de Maas

Bij de toegang aan de zuidkant ligt langs het bospad een grotere zwerfsteen. Het is een diabaas (afbeelding 5) die afkomstig is uit de groeve. Iets verder naar het oosten (GPS-coördinaten: N 50°48.349' O 005°44.639') liggen op de hoeken van een kruising van Savelsweg met een ander bospad vier nog grotere zwerfstenen. Deze plek is plaatselijk bekend als 'de Veer Sjtejn' (de Vier Stenen). Aangenomen wordt dat de Maas deze stenen vanuit de Ardennen hierheen heeft kunnen transporteren doordat ze in ijsschotsen waren ingebed. Als een grote zwerfsteen in een ijsschots is ingebed, dan heeft het geheel een soortelijk gewicht dat gelijk of lager kan zijn dan dat van het rivierwater waardoor transport mogelijk was. Het geheel kon namelijk op het water gaan drijven of in zwevende toestand met de stroom meegevoerd worden (afbeelding 6).

diabaas bij grindgroeve Savelsbos aan Savelsweg

Afbeelding 5. Links: Het grind in de groevewand (afbeelding 4) van dichtbij gezien. Rechts: De diabaas bij de ingang van de groeve.

Verder naar het zuidoosten ligt nog een grindgroeve in het Savelsbos (Amersfoortcoördinaten 312.700 - 180.600 - GPS-coördinaten: N 50°48.199' O 005°44.994'). Bij de toegang tot deze groeve loopt men hier en daar op kalksteen uit het Krijt die zich hier direct onder de Maasafzettingen bevindt. Zo'n situatie konden we ook al waarnemen bij de ingang van de eerder genoemde kalksteengroeve Savelsbosch.


Afbeelding 6. Een experiment met het transport van grote stenen door een rivier. We leggen een steen in een bakje met water en zetten dit in de diepvriezer. We krijgen dan een ijsklomp met een steen erin. Die leggen we in een bak met water. Het geheel heeft een soortelijk gewicht dat lager is dan dat van water. Hierdoor drijft het. Als een deel van het ijs wegsmelt, wordt het soortelijk gewicht groter dan dat van water. Het geheel zinkt naar de bodem. Als al het ijs is weggesmolten, blijft de steen op de bodem achter. Zo konden grote stenen door de Maas over een aanzienlijke afstand worden getransporteerd.

De toepassing van Maasgrind

Het zandige grind uit deze grindgroeves werd vroeger gebruikt om wegen mee te verharden. Soms werd het gezeefd om het zand van het eigenlijke grind te scheiden. Het zand kon dan gebruikt worden om mee te metselen. Grotere stenen uit het grind gebruikte men wel voor bestratingswerk of om funderingen mee op te vullen. Ook werden ze toegepast om de onderkant van muren van vakwerkhuizen mee te metselen. Nog grotere stenen werden als zogenaamde schampstenen bij de inrijpoorten van boerderijen geplaatst. Als men met wagen en kar te krap de poort indraaide, schampte men de muren en beschadigde deze daardoor. Door het plaatsen van de schampstenen werd dit beschadigen verhinderd. In de dorpen rondom het Savelsbos waren tot voor kort nog op een aantal plaatsen dergelijke schampstenen bij boerderijpoorten te vinden, bijvoorbeeld in Eckelrade in de Dorpstraat (afbeelding 7). Door renovatiewerkzaamheden maar ook doordat men ze overtollig vond, zijn ze vaak verdwenen. En daarmee is dan helaas een stukje historie verloren gegaan.

schampstenen - memoriekruis ongeval kiezelkuil Gronsveld

Afbeelding 7. Schampsteen uit het Maasgrind bij Dorpstraat 132 in Eckelrade (links). Na de renovatie is de oorspronkelijke schampsteen niet meer teruggekeerd (midden). Rechts: hardstenen kruis ter herinnering aan de slachtoffers van het ongeluk in de grindgroeve in Gronsveld.

Eigenaren van woningen en grondstukken die aan met grind verharde wegen lagen en pachters van gemeenteweiden moesten vaak helpen bij het onderhoud van die wegen. Deze hand- en spandiensten stonden plaatselijk bekend als 'botte'. Vaak moesten bij deze werkzaamheden alle gezinsleden meehelpen. Het winnen van het grind in de groeven was daarbij zeker niet zonder gevaar. In 1848 ging het zelfs goed mis toen in een grindgroeve in het Maasdal ten noorden van Gronsveld (waar dus ook een flink pakket Maasgrind in de bodem zit) acht mensen onder een instortende grindwand bedolven raakten en daarbij om het leven kwamen. Ter herinnering aan deze verschrikkelijke gebeurtenis werd bij de groeve een hardstenen herdenkingskruis opgericht waarop de namen van de slachtoffers stonden (afbeelding 7). Het 'botte' raakte kort na de Tweede Wereldoorlog in onbruik.

Het Őrenbergconglomeraat

Aan de oostrand van het Savelsbos ligt bij Cadier en Keer de Őrenberg waar het geologisch monument met diezelfde naam is (Amersfoortcoördinaten 315.000 - 181.550 - GPS-coördinaten: N 50°49.435' O 005°45.826'). In deze oude groeve komen we het Őrenbergconglomeraat (afbeelding 8) tegen. Dit conglomeraat bestaat uit zandig Maasgrind dat hier in het Pleistoceen werd afgezet en dat later door insijpelend kalkrijk water werd verkit. De kalk diende dus als cement voor de vorming van dit 'natuurlijke beton'. In deze groeve vinden we het Őrenbergconglomeraat terug in de vorm van een aantal grote steenblokken.

Afbeelding 8. Overwoekerde rotsblokken van het Őrenbergconglomeraat in het bosgebied bij Cadier en Keer (links). Close-up van het conglomeraat (rechts).

Löss werd in grote delen van Europa afgezet

Naast kalksteen en afzettingen van de Maas hebben we bij het Savelsbos met löss te maken. Deze löss maakt deel uit van een groot lössgebied dat zich verder uitstrekt via Duitsland en Polen tot in de Oekraïne. Het lösspakket in Zuid-Limburg is over het algemeen zo'n 3 tot 5 meter dik maar ook hier zijn uitschieters naar meer dan 20 meter mogelijk (afbeelding 9). Aan de rand van het Vroeg-Pleistocene Maasterras (het hoogterras) dat ongeveer de oostelijke grens van het Savelsbos vormt, is op een aantal plaatsen een groot deel van de löss verdwenen. Het Maasterras gaat hier hellingafwaarts naar het ongeveer 70 meter lager gelegen Midden-Pleistocene Maasterras (het middenterras), waarop Rijckholt en Gronsveld liggen. Als in de winter en het vroege voorjaar de akkers aan die oostkant van het bos onbegroeid zijn, ligt het er plaatselijk bezaaid met zwerfstenen uit het Maasgrind. Deze komen aan de oppervlakte doordat het bedekkende lösspakket door erosie weggespoeld is. Wat verder naar het oosten, richting Sint Geertruid, zit dit grind alweer onder een lössbedekking van soms wel meer dan tien meter dik. Aan de oppervlakte zien we deze löss echter niet doordat hij onder een laag akkeraarde verborgen gaat. Pas waar een bouwput is uitgegraven voor bijvoorbeeld het maken van een kelder onder een woning of voor het aanleggen van een fundering komen we de löss weer tegen (afbeelding 9).

Afbeelding 9. Links: in 2001 is in deze bouwput ten oosten van het Savelsbos op het hoogterras nabij Sint Geertruid een deel van de dikke lössafzettingen zien. Midden: bij werkzaamheden voor de waterleiding langs de Kampweg ten westen van het Savelsbos (aan de onderkant van de helling naar het middenterras) bij Gronsveld was in 1999 deze lössafzetting/colluvium) te zien. Rechts: tijdens graafwerkzaamheden in september 2026 aan de Rijksweg in Gronsveld komt hier op het middenterras van de Maas ook weer löss tevoorschijn.

Hoe en wanneer is de löss in en rond het Savelsbos terechtgekomen?

De löss die in Zuid-Limburg is afgezet, stamt uit de twee laatste glacialen, het Saalien en het Weichselien. De oudste afzettingen ervan (uit het Saalien) dateren van zo'n 350.000 jaar geleden. De jongste (uit het Weichselien) zijn maar 10.000 tot 20.000 jaar oud. Löss is een eolisch sediment ofwel een windafzetting. Doordat tijdens de koude glacialen grote delen van het noordelijk halfrond onbegroeid waren of maar spaarzame begroeiing kenden (toendra, afbeelding 2), had de wind vrij spel. Fijne gronddeeltjes werden daardoor in de lucht over vaak behoorlijke afstanden getransporteerd. De kleinste en lichtste gronddeeltjes kwamen natuurlijk het verste. Zandkorrels landden daardoor eerder dan de fijnere lösskorreltjes. Hierdoor treffen we in bepaalde delen van Nederland dekzanden aan en pas in het verderop gelegen Zuid-Limburg de lössafzettingen. De afzettingen van die löss heeft in meerdere fasen plaatsgevonden. Doordat het tijdens de glacialen niet altijd even koud was, kon er regelmatig wat meer begroeiing ontstaan waardoor het lösstransport stagneerde. Eerder afgezette löss kan dan bovendien door erosie weer geheel of gedeeltelijk verdwijnen. Later kon dan weer nieuwe lössafzetting plaatsvinden. Het lösspakket is dan ook laagje voor laagje opgebouwd.

Precies aangeven waar de Zuid-Limburgse löss vandaan komt, is niet zo eenvoudig. Het lösspakket is namelijk niet alleen uit verschillende laagjes opgebouwd, er blijken ook kleine verschillen in afzonderlijke lösslaagjes en lösslagen voor te komen. Deze verschillen maken duidelijk dat niet alle löss uit hetzelfde gebied afkomstig is. Zo is een deel ervan afkomstig uit het bekken van de Noordzee die tijdens een deel van de glacialen droog lag. Wat nu zeebodem is, was toen dus gewoon land. En daar had de wind vrij spel. Een ander deel van de löss komt uit het deltagebied en de rivierdalen van vooral de Rijn en Maas en de noordelijk ervan gelegen landstreken. Delen daarvan vielen namelijk bij tijd en wijle droog. Weer een ander deel van de löss blijkt uit de directe omgeving te komen.

Soms is löss ontsloten in holle wegen. Holle wegen zijn in de loop der eeuwen uitgesleten door erosie of door het veelvuldig gebruik ervan met karren en wagens. Zo'n ontsluiting treffen we aan bij de Riesenberg (afbeelding 10) waar aan de westkant van de oude boswachterswoning 'De Beuk' (Amersfoortcoördinaten 314.050 - 180.050 - GPS-coördinaten: N 50°48.894' O 005°44.521') links een smal pad in de helling omhoog voert. Hier is al snel aan beide kanten de okergele kleur van de löss te zien (Amersfoortcoördinaten 314.200 - 180.100 - GPS-coördinaten: N 50°48.945' O 005°44.514').

waterbuffer Savelsbos Romboutsweg Rijckholt

Afbeelding 10. Links: soms is löss ontsloten in holle wegen zoals hier in het Savelsbos bij de Riesenberg aan de westkant van de oude boswachterswoning 'De Beuk'. Rechts: bij aanpassingswerkzaamheden aan de regenwaterbuffer bij de Romboutsweg ten westen van de Schone Grubbe in het Savelsbos, is overal weer de geelbruine löss te zien. De bovenkant van de bodem is er doorspekt met stenen uit het Maasgrind en afgesleten vuurstenen artefacten die hier van hoger gelegen delen naartoe gespoeld zijn (inzet).

Droogdalen (grubben) en erosie

Ook op het terras bij Rijckholt en Gronsveld komen we meerdere meters löss (afbeelding 9) tegen. Aan de voet van het Savelsbos en in de sedimentatiewaaiers van de hierna besproken grubben kan dat ook vanaf het hoger gelegen terras geresedimenteerde löss (colluvium) zijn. In de helling tussen de beide terrassen, dus daar waar zich het Savelsbos bevindt, zoeken we meestal tevergeefs naar löss. Hier treffen we vooral hellingafzettingen aan die grotendeels bestaan uit een mix van verspoelde löss met zand en grind uit Maasafzettingen waarin onder andere ook nog stukken vuursteen uit de Krijtperiode kunnen voorkomen. Kortom, een mengelmoes van de eerder genoemde afzettingen die na erosie in de boshellingen zijn achtergebleven.

De hellingen van het Savelsbos zijn doorsneden door een aantal relatief diepe erosiegeulen met vrij steile wanden. Deze droogdalen staan plaatselijk bekend als grubben (afbeelding 11). Droogdalen zijn – de naam zegt het al – dalen waarin geen constante waterstromen zoals beekjes of riviertjes voorkomen. Voor het ontstaan ervan moeten we ver in de tijd terug gaan, naar het laatste en voorlaatste glaciaal (ijstijd). Water kon toen niet in de bodem wegzakken doordat die toen constant bevroren was (permafrost). Alleen een dunne bovenste laag ontdooide destijds tijdens de korte zomers. In de helling van het Pleistocene Maasdal werden toen door wegstromend water erosiegeulen uitgesleten.

Afbeelding 11. De Schone Grub (links) en de holle weg (Romboutsweg) die er vanaf Rijckholt naartoe leidt (rechts). De regenwaterbuffer uit afbeelding 10 ligt hier iets verderop aan de linkerkant.

Maar ook na de glacialen bleef de erosie (en dus het uitslijten van de door erosie ontstane dalen) nog wel doorgaan. Zelfs tot op de dag van vandaag. Tijdens hevige regenval komt er best nog wel wat water uit de hellingen en grubben van het Savelsbos naar beneden. Via holle wegen aan de westkant van het bos zorgde dat water voor heuse modderstromen in de dorpen Gronsveld en Rijckholt (afbeelding 12) in het Maasdal. De laatste jaren behoren die modderstromen vrijwel tot het verleden doordat het Waterschap Roer en Overmaas regenwaterbuffers heeft aangelegd (afbeelding 10). Bij hevige regenval kunnen deze buffers snel vol water lopen om het daarna weer geleidelijk af te geven.

modderstroom modderstromen Schone Grubbe Savelsbos

Afbeelding 12. Voordat de regenwaterbuffer aan de Romboutsweg werd aangelegd, stroomde door de löss bruin gekleurd regenwater via de Romboutsweg (links) door de Steenstraat in Rijckholt (midden en rechts) verder naar het lager gelegen westen van het dorp. Zo'n tafereel was bij zware regenval op meerdere plaatsen van de hoger gelegen delen naar het lagere Maasdal te zien. Soms dreven daarbij zelfs de gewassen (inzet, in dit geval uien) vanaf het hoogterras mee.

Voorbeelden van zulke droogdalen zijn de Scheggeldergrub (Amersfoortcoördinaten 312.600 - 180.450) en Schone Grub (Afbeelding 11, Amersfoortcoördinaten 311.950 - 180.200). Ten westen van deze grubben vinden we op het Midden-Pleistocene en Laat-Pleistocene Maasterras hun puinwaaiers met colluvium dat doorspekt kan zijn met stenen uit het Maasgrind en plaatselijk zelfs door het transport afgesleten vuurstenen artefacten (afbeelding 10 + 13).

afgesleten vuurstenen artefacten puinwaaier grubben Savelsbos

Afbeelding 13. Waar de vegetatie afwezig is, zien we tussen de Schone Grub en Rijckholt het colluvium dat doorspekt is met stenen (links). Vuurstenen artefacten die hier gevonden worden, zijn erg afgesleten (midden). Ter vergelijking vuurstenen artefacten zonder slijtage (rechts).
Over deze afgesleten artefacten in het colluvium hebben we een aparte pagina: Het Savelsbos geologisch bekeken (3)
Voor meer informatie over vuurstenen artefacten en vuursteen in het algemeen: ga naar de aparte pagina Alles over vuursteen.

Het tegenwoordige Savelsbos is er niet altijd op deze manier geweest

Zijn tegenwoordige aanzien heeft het Savelsbos pas weer in de tweede helft van de vorige eeuw gekregen toen het in handen kwam van Staatsbosbeheer. Vroeg in de Middeleeuwen vormden de hellingen en de erboven gelegen contreien een groot bosgebied. Vanaf 1100 werden deze contreien echter ontgonnen. Ook in het er onder gelegen hellingbos liet de mens zijn invloed steeds meer gelden waardoor later in de Middeleeuwen maar een schamel restant van het aanvankelijke bos overbleef. Het Savelsbos zoals we dat nu met zijn natuurlijke en geologische verscheidenheid kennen, is er dus lang niet altijd op deze manier geweest.

Aan de basis van dit item over het Savelsbos staat de artikelen Geologie van het Savelsbos en Sporen van de Pleistocene Maas bij Gronsveld die we hierover in respectievelijk Grondboor & Hamer, Jaargang 69, nummer 2 - 2015 en Grondboor & Hamer, Jaargang 61, nummer 6 - 2007 publiceerden.

Meer weten over de geologie van het Savelsbos? Kijk dan naar:

Het Savelsbos geologisch bekeken (1) (afzettingen uit de Krijtperiode)

Het Savelsbos geologisch bekeken (3) (artefacten in een puinwaaier met colluvium uit de Schone Grub)

Voorjaarsplanten in het Savelsbos (de relatie van voorjaarsplanten met de bodem)

Bij de beschrijving van de locaties is sprake van momentopnames. De kans bestaat dat situaties op een later tijdstip niet meer hetzelfde zijn. Beschouw de vindplaatsgegevens en routebeschrijvingen dan ook als richtlijnen die in mindere of meerdere mate veranderd kunnen zijn. Bepaal zo nodig vooraf aan de hand van kaarten of de beschreven situatie overeenkomt met de werkelijkheid.

Tekst: Jan Weertz
Foto's: Jan en Els Weertz