van vroeger

Contact

Over ons

Sitemap

De kwartjesboom van Val-Meer

Spijkerbomen en lapjesbomen in Nederland en België

Algemeen

Bomen hebben al sinds mensenheugenis een bijzondere betekenis in het volksgeloof. Vroeger, maar ook nu nog, schreef men bovennatuurlijke krachten aan hen toe. Ook bij ziekten en andere lichamelijke ongemakken wist men de boom naar waarde te schatten. Getuigen van dit volksgeloof vinden we nu nog op meerdere plaatsen terug in de vorm van spijkerbomen en lapjesbomen. Al vroeg in de geschiedenis van de mensheid kende men bijzondere, magische krachten aan ijzer toe. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat ijzeren voorwerpen een belangrijke rol gingen spelen in het volksgeloof en de volksgeneeskunde. Zo sloeg men spijkers in bomen om van allerlei ziekten en kwalen af te komen. De boom zou de ziekte of kwaal dan overnemen. Maar men kon de spijkers ook gebruiken om iets anders gedaan te krijgen. Men sloeg ze dan in bomen om bijvoorbeeld iemand te betoveren. Bomen die voor dit doel gebruikt werden, kennen we als spijkerbomen. In Nederland kwamen ze niet zoveel voor. Tegenwoordig kunnen we er alleen nog voor in Yde in Drenthe terecht. In België is het gebruik ervan veel wijder verbreid geweest. Maar ook daar komt nu nog maar een klein aantal van dergelijke bomen voor. Naast spijkerbomen kennen we lapjesbomen. Op zulke bomen bevestigde men een stukje textiel dat een zieke op zijn lijf had gedragen. Vaak deed men dit om koorts op de boom over te dragen. Lapjesbomen worden daarom ook wel koortsbomen genoemd. Het verhaal wil dat zulke acties voor dag en dauw uitgevoerd moesten worden en dat daarbij gebeden of spreuken gepreveld werden. Omdat dit in alle vroegte gebeurde, was de kans ook klein dat anderen getuige waren van dit gebruik. Zoals dat zo vaak het geval is bij volksgeloof zijn gebruiken dikwijls moeilijk van een bepaalde, begrensde definitie te voorzien. In bomen die als spijkerboom bekend staan, hangen ook nogal eens lapjes. En soms zijn die lapjes om een spijker geknoopt. Zat die spijker er dan al in? Of werd hij er ingeslagen om het lapje te bevestigen? En het hoeft bij spijkerbomen niet alleen om spijkers te gaan. We komen er ook wel punaises in tegen. Verder kan het begrip lapje behoorlijk uitgerekt worden. Niet alleen reepjes stof maar bijvoorbeeld ook draden wol, schoenveters en slabbetjes kunnen aangetroffen worden. Een handleiding voor het gebruik van dergelijke bomen bestaat immers niet! 

Vooral lapjesbomen (en ook -struiken) zijn een wijd verbreid verschijnsel. We vinden ze ook in andere delen van Europa (bijvoorbeeld Frankrijk, Groot-Brittannië en Ierland) en zelfs daarbuiten (zoals in Azië). Soms komen ze voor bij een bron, soms bij een kerk of kapel, maar ook wel bij een grens, zoals van een vorstendom.

Spijkerbomen en lapjesbomen in Nederland en België is een serie websitepagina's die steeds een algemene tekst over het onderwerp geven waarna informatie over de boom volgt die op betreffende pagina wordt behandeld.

De kwartjesboom van Val-Meer

De kwartjesboom van Val-Meer staat aan een landweg die in het verlengde van de Bodemstraat in Val-Meer in de Belgische Provincie Limburg loopt. Het gaat hier om een lindeboom die in feite een soort spijkerboom is. Wie kiespijn had, streek met een spijker over de zere plek. Die spijker werd dan met een muntstukje in de boom geslagen. Meestal was dat een muntje van 25 centimes. Een kwartje dus. Vandaar de naam van de boom. Lange tijd hadden dergelijke muntjes van 25 centimes een gat in het midden. Dat vergemakkelijkte natuurlijk het aan de boom slaan ervan. Voordat er kwartjes met een gat in omloop waren, werden mogelijk alleen spijkers in de boom geslagen. Het gebruik verdween in de jaren vijftig van de twintigste eeuw doordat de plaatselijke pastoor er in zijn preken behoorlijk tegen ageerde. Waarschijnlijk speelde de verbeterde tandverzorging in die tijd ook een rol bij het verdwijnen van het gebruik. Ter herinnering aan het oude gebruik hing men rond 2000 een plaat met een crucifix en enkele kwartjes op de boom. De Christusfiguur is er daarna weer door vandalen vanaf gesloopt, maar de plaat met de muntjes is er nog steeds.

kwartjesboom ValMeer
De kwartjesboom van Val-Meer met in het midden een close-up van een kwartje (25 centimes). (Opname foto's: 2019)

Andere spijkerbomen en lapjesbomen in Nederland en België. Klik op de link om ze te bekijken.

Le tilleul de Floxhes (arbre à clous de Floxhes) 

• Le tilleul des Lognards (tilleul à clous des Lognards) 

La chapelle de Fanson & tilleuls à clous 

Deigné – Tilleul à clous devant l’église 

L’arbre à clous de Han sur Lesse 

Le tilleul Notre-Dame de Dréhance (tilleul à clous de Dréhance)

L’arbre à clous de Saint-Hadelin (tilleul du Fief de Saint-Hadelin) 

De nagelboom van ’s-Gravenvoeren 

De spijkerbomen van Yde / breukenbomen van Yde 

De lapjesboom van Overasselt 

Lapjesboom bij de menhirs van Oppagne

Bij de beschrijving van de locaties is sprake van momentopnames. De kans bestaat dat situaties op een later tijdstip niet meer hetzelfde zijn. Beschouw de vindplaatsgegevens en routebeschrijvingen dan ook als richtlijnen die in mindere of meerdere mate veranderd kunnen zijn. Bepaal zo nodig vooraf aan de hand van kaarten of de beschreven situatie overeenkomt met de werkelijkheid.

Van Vroeger is een op zich staand onderdeel van website www.debelemniet.nl.

Tekst: Jan Weertz
Foto's: Jan en Els Weertz
© De Belemniet