van vroeger

Contact

Over ons

Sitemap

Deigné – Tilleul à clous devant l’église

(spijkerboom van Deigné)

Spijkerbomen en lapjesbomen in Nederland en België

Algemeen

Bomen hebben al sinds mensenheugenis een bijzondere betekenis in het volksgeloof. Vroeger, maar ook nu nog, schreef men bovennatuurlijke krachten aan hen toe. Ook bij ziekten en andere lichamelijke ongemakken wist men de boom naar waarde te schatten. Getuigen van dit volksgeloof vinden we nu nog op meerdere plaatsen terug in de vorm van spijkerbomen en lapjesbomen. Al vroeg in de geschiedenis van de mensheid kende men bijzondere, magische krachten aan ijzer toe. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat ijzeren voorwerpen een belangrijke rol gingen spelen in het volksgeloof en de volksgeneeskunde. Zo sloeg men spijkers in bomen om van allerlei ziekten en kwalen af te komen. De boom zou de ziekte of kwaal dan overnemen. Maar men kon de spijkers ook gebruiken om iets anders gedaan te krijgen. Men sloeg ze dan in bomen om bijvoorbeeld iemand te betoveren. Bomen die voor dit doel gebruikt werden, kennen we als spijkerbomen. In Nederland kwamen ze niet zoveel voor. Tegenwoordig kunnen we er alleen nog voor in Yde in Drenthe terecht. In België is het gebruik ervan veel wijder verbreid geweest. Maar ook daar komt nu nog maar een klein aantal van dergelijke bomen voor. Naast spijkerbomen kennen we lapjesbomen. Op zulke bomen bevestigde men een stukje textiel dat een zieke op zijn lijf had gedragen. Vaak deed men dit om koorts op de boom over te dragen. Lapjesbomen worden daarom ook wel koortsbomen genoemd. Het verhaal wil dat zulke acties voor dag en dauw uitgevoerd moesten worden en dat daarbij gebeden of spreuken gepreveld werden. Omdat dit in alle vroegte gebeurde, was de kans ook klein dat anderen getuige waren van dit gebruik. Zoals dat zo vaak het geval is bij volksgeloof zijn gebruiken dikwijls moeilijk van een bepaalde, begrensde definitie te voorzien. In bomen die als spijkerboom bekend staan, hangen ook nogal eens lapjes. En soms zijn die lapjes om een spijker geknoopt. Zat die spijker er dan al in? Of werd hij er ingeslagen om het lapje te bevestigen? En het hoeft bij spijkerbomen niet alleen om spijkers te gaan. We komen er ook wel punaises in tegen. Verder kan het begrip lapje behoorlijk uitgerekt worden. Niet alleen reepjes stof maar bijvoorbeeld ook draden wol, schoenveters en slabbetjes kunnen aangetroffen worden. Een handleiding voor het gebruik van dergelijke bomen bestaat immers niet! 

Vooral lapjesbomen (en ook -struiken) zijn een wijd verbreid verschijnsel. We vinden ze ook in andere delen van Europa (bijvoorbeeld Frankrijk, Groot-Brittannië en Ierland) en zelfs daarbuiten (zoals in Azië). Soms komen ze voor bij een bron, soms bij een kerk of kapel, maar ook wel bij een grens, zoals van een vorstendom.

Spijkerbomen en lapjesbomen in Nederland en België is een serie websitepagina's die steeds een algemene tekst over het onderwerp geven waarna informatie over de boom volgt die op betreffende pagina wordt behandeld.

Deigné – Tilleul à clous devant l’église

In Deigné in de Belgische provincie Luik moet een spijkerboom (linde) voor de kerk staan. Nadere informatie over deze boom hebben we nergens gevonden. In het dorp zelf vragen we aan een vrouw die aan het plein woont of ze de boom kent. Maar haar zegt het niets. We laten haar een foto van de boom zien die we op internet hebben gevonden. “Ja, dat is inderdaad de boom die hier op het plein staat” zegt ze. Maar iets bijzonders over die boom weet ze niet. In feite staan hier bij de kerk twee lindebomen met er tussenin een watertappunt dat wordt gevoed door een bron. We onderzoeken beide bomen maar kunnen geen spijkers ontdekken. Ook zijn er geen sporen van overgroeide spijkers te vinden. Bij de watertap hangt een bordje dat het aftappen van het water afraadt. Zo te zien is het water dus niet drinkbaar. Maar dan arriveert een man in een auto. In de kofferbak heeft hij een heleboel grote flessen van vijf liter liggen. Die gaat hij met het water vullen. We vragen hem of het water drinkbaar is en waar dan dat bordje voor dient. De man vertelt dat hij dit water gewoon voor consumptie gebruikt. Dat bordje zou er alleen maar hangen omdat het water niet regelmatig op kwaliteit wordt getest waardoor het niet als drinkwater geclassificeerd mag worden. Maar het is prima water om te drinken zegt hij. We vragen hem ook naar de spijkerboom (tilleul à clous) maar ook hij heeft nog nooit gehoord dat het hier om zo’n boom gaat. Ondertussen zijn nog twee andere mensen met waterflessen gearriveerd die nu wachten op hun beurt om water te tappen. Van deze bron wordt behoorlijk gebruik gemaakt. Zelf proeven we ook van het water. Op de smaak valt zeker niets aan te merken. In Groot-Brittannië en Ierland staan – heilige – bronnen vaak in verband met erbij staande lapjesbomen. Maar of hier ooit ook zoiets gespeeld heeft? Tot nu toe hebben we daar nog niets over gevonden.

tilleul a clous Deigne
Bij de spijkerboom van Deigné zien we geen spijkers meer. Mogelijk zijn die alweer geheel overgroeid en daardoor uit het zicht verdwenen. Bij de bron naast de boom komen heel wat mensen vers water tappen. Sommigen nemen grote hoeveelheden mee naar huis. (Opname foto's: 2022)

Andere spijkerbomen en lapjesbomen in Nederland en België. Klik op de link om ze te bekijken.

Le tilleul de Floxhes (arbre à clous de Floxhes) 

• Le tilleul des Lognards (tilleul à clous des Lognards) 

La chapelle de Fanson & tilleuls à clous 

L’arbre à clous de Han sur Lesse 

Le tilleul Notre-Dame de Dréhance (tilleul à clous de Dréhance)

L’arbre à clous de Saint-Hadelin (tilleul du Fief de Saint-Hadelin) 

De nagelboom van ’s-Gravenvoeren 

De kwartjesboom van Val-Meer 

De spijkerbomen van Yde / breukenbomen van Yde 

De lapjesboom van Overasselt 

Lapjesboom bij de menhirs van Oppagne

Bij de beschrijving van de locaties is sprake van momentopnames. De kans bestaat dat situaties op een later tijdstip niet meer hetzelfde zijn. Beschouw de vindplaatsgegevens en routebeschrijvingen dan ook als richtlijnen die in mindere of meerdere mate veranderd kunnen zijn. Bepaal zo nodig vooraf aan de hand van kaarten of de beschreven situatie overeenkomt met de werkelijkheid.

Van Vroeger is een op zich staand onderdeel van website www.debelemniet.nl.

Tekst: Jan Weertz
Foto's: Jan en Els Weertz
© De Belemniet