van vroeger

Contact

Over ons

Sitemap

Le tilleul des Lognards (tilleul à clous des Lognards)

(spijkerboom van Lognards)

Spijkerbomen en lapjesbomen in Nederland en België

Algemeen

Bomen hebben al sinds mensenheugenis een bijzondere betekenis in het volksgeloof. Vroeger, maar ook nu nog, schreef men bovennatuurlijke krachten aan hen toe. Ook bij ziekten en andere lichamelijke ongemakken wist men de boom naar waarde te schatten. Getuigen van dit volksgeloof vinden we nu nog op meerdere plaatsen terug in de vorm van spijkerbomen en lapjesbomen. Al vroeg in de geschiedenis van de mensheid kende men bijzondere, magische krachten aan ijzer toe. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat ijzeren voorwerpen een belangrijke rol gingen spelen in het volksgeloof en de volksgeneeskunde. Zo sloeg men spijkers in bomen om van allerlei ziekten en kwalen af te komen. De boom zou de ziekte of kwaal dan overnemen. Maar men kon de spijkers ook gebruiken om iets anders gedaan te krijgen. Men sloeg ze dan in bomen om bijvoorbeeld iemand te betoveren. Bomen die voor dit doel gebruikt werden, kennen we als spijkerbomen. In Nederland kwamen ze niet zoveel voor. Tegenwoordig kunnen we er alleen nog voor in Yde in Drenthe terecht. In België is het gebruik ervan veel wijder verbreid geweest. Maar ook daar komt nu nog maar een klein aantal van dergelijke bomen voor. Naast spijkerbomen kennen we lapjesbomen. Op zulke bomen bevestigde men een stukje textiel dat een zieke op zijn lijf had gedragen. Vaak deed men dit om koorts op de boom over te dragen. Lapjesbomen worden daarom ook wel koortsbomen genoemd. Het verhaal wil dat zulke acties voor dag en dauw uitgevoerd moesten worden en dat daarbij gebeden of spreuken gepreveld werden. Omdat dit in alle vroegte gebeurde, was de kans ook klein dat anderen getuige waren van dit gebruik. Zoals dat zo vaak het geval is bij volksgeloof zijn gebruiken dikwijls moeilijk van een bepaalde, begrensde definitie te voorzien. In bomen die als spijkerboom bekend staan, hangen ook nogal eens lapjes. En soms zijn die lapjes om een spijker geknoopt. Zat die spijker er dan al in? Of werd hij er ingeslagen om het lapje te bevestigen? En het hoeft bij spijkerbomen niet alleen om spijkers te gaan. We komen er ook wel punaises in tegen. Verder kan het begrip lapje behoorlijk uitgerekt worden. Niet alleen reepjes stof maar bijvoorbeeld ook draden wol, schoenveters en slabbetjes kunnen aangetroffen worden. Een handleiding voor het gebruik van dergelijke bomen bestaat immers niet! 

Vooral lapjesbomen (en ook -struiken) zijn een wijd verbreid verschijnsel. We vinden ze ook in andere delen van Europa (bijvoorbeeld Frankrijk, Groot-Brittannië en Ierland) en zelfs daarbuiten (zoals in Azië). Soms komen ze voor bij een bron, soms bij een kerk of kapel, maar ook wel bij een grens, zoals van een vorstendom.

Spijkerbomen en lapjesbomen in Nederland en België is een serie websitepagina's die steeds een algemene tekst over het onderwerp geven waarna informatie over de boom volgt die op betreffende pagina wordt behandeld.

Le tilleul des Lognards (tilleul à clous des Lognards)

De ‘tilleul des Lognards’ ofwel ‘tilleul à clous des Lognards’ (lindeboom van Lognards / spijkerlinde van Lognards) vinden we in Xhoris in de gemeente Ferrieres in de Belgische Provincie Luik. We komen er door vanaf de Rue de Comblain de veldweg Tilleul des Lognards in te gaan. Nadat we enige honderden meters over deze met kuilen bezaaide veldweg zijn gegaan, komen we bij de ‘chapelle Sainte-Barbe’ (Sint Barbarakapel) met ernaast de spijkerlinde. In de stam van deze boom zitten inderdaad roestige spijkers. Soms zijn ze moeilijk te vinden doordat de schors en bast van de boom er alweer overheen gegroeid zijn. Sporen van recent spijkeren treffen we er niet aan. Wel zien we dat aan sommige spijkers nog kleine stukjes halfvergane stof hangen die duidelijk maken dat de boom ook dienst deed als lapjesboom. Dan valt ons op dat aan de achterkant van de boom aan de laaghangende takken een heleboel stukjes stof, plukjes wol en zelfs enkele veters zijn geknoopt. Een deel daarvan hangt er duidelijk nog niet lang. Deze boom is dus zowel spijkerboom als lapjesboom. Bij de kapel staat een bordje waar we op kunnen lezen dat in de Middeleeuwen geboefte dat reizigers beroofde aan de takken van deze boom werd opgehangen. Het valt echter zeer te betwijfelen dat deze linde al zo oud is. Mogelijk diende een voorganger van deze boom dus als galg. Verder gaat het verhaal dat kiespijn genas als men een geldstuk in een scheur in de schors stopte. Sporen daarvan kunnen we echter niet ontdekken.

tilleul des Lognards
De tilleul des Lognards. De tweede foto laat nog een stukje stof aan een spijker zien. Ooit zal dit stukje stof vergaan zijn waarna alleen de spijker overblijft. Mogelijk zat ooit ook een lapje stof aan andere spijkers. De andere foto’s tonen een stukje stof en een draadje wol aan takjes in de boom. (Opname foto's: 2022)

Andere spijkerbomen en lapjesbomen in Nederland en België. Klik op de link om ze te bekijken.

Le tilleul de Floxhes (arbre à clous de Floxhes) 

La chapelle de Fanson & tilleuls à clous 

Deigné – Tilleul à clous devant l’église 

L’arbre à clous de Han sur Lesse 

Le tilleul Notre-Dame de Dréhance (tilleul à clous de Dréhance)

L’arbre à clous de Saint-Hadelin (tilleul du Fief de Saint-Hadelin) 

De nagelboom van ’s-Gravenvoeren 

De kwartjesboom van Val-Meer 

De spijkerbomen van Yde / breukenbomen van Yde 

De lapjesboom van Overasselt 

Lapjesboom bij de menhirs van Oppagne

Bij de beschrijving van de locaties is sprake van momentopnames. De kans bestaat dat situaties op een later tijdstip niet meer hetzelfde zijn. Beschouw de vindplaatsgegevens en routebeschrijvingen dan ook als richtlijnen die in mindere of meerdere mate veranderd kunnen zijn. Bepaal zo nodig vooraf aan de hand van kaarten of de beschreven situatie overeenkomt met de werkelijkheid.

Van Vroeger is een op zich staand onderdeel van website www.debelemniet.nl.

Tekst: Jan Weertz
Foto's: Jan en Els Weertz
© De Belemniet