De Belemniet

Home

Onderwerpen

Producten

Excursiepunten

Contact

Links

Over ons

Sitemap

Fossiele en recente haaientanden

Deutsche Version Deutsche Version


Van haaien vinden we meestal alleen de tanden als fossielen terug. Dit komt doordat het geraamte van haaien uit kraakbeen bestaat en niet uit bot, zoals bij ons mensen. Haaien behoren dan ook tot de kraakbeenvissen. Kraakbeen is een elastisch soort bindweefsel. Bij mensen komen we het bijvoorbeeld tegen in de oren, de neus en bij de tussenwervelschijven. In tegenstelling tot botten fossiliseert kraakbeen meestal niet. Fossiele skeletten van haaien vinden we dan eigenlijk ook niet terug. Het enige wat overblijft, zijn de tanden die vooral uit dentine of tandbeen en uit glazuur zijn opgebouwd. En van die tanden hebben haaien er heel veel. Daar komt nog bij dat haaien regelmatig nieuwe tanden krijgen. De buitenste tanden vallen dan uit of gaan verloren bij het bemachtigen van prooi. Hun plaats wordt ingenomen door tanden uit een volgende rij die binnenin de kaak als het ware op hun beurt wachten. En als die tanden uitvallen of verloren gaan, komen er weer nieuwe tanden. Enzovoorts. Op die manier zorgt een haai tijdens zijn leven voor de productie van heel wat tanden. Fossiele haaientanden kunnen daardoor in grote aantallen in sedimentgesteenten voorkomen. Daarin kunnen we ze tegenwoordig terugvinden. Ze kunnen echter ook door erosie uit die sedimentgesteenten vrijkomen waardoor we ze, bijvoorbeeld aan het strand, als losse exemplaren kunnen aantreffen.

Deel haaienkaak (recent): als de buitenste tand uitvalt, staat alweer een nieuwe gereed. Deel haaienkaak (recent): als een buitenste tand uitvalt, staat alweer een nieuwe gereed. Recente haaientanden zijn in het algemeen wit van kleur.
Delen van een recente haaienkaak. Als de buitenste tanden uitvallen, staan alweer nieuwe tanden gereed. Recente haaientanden zijn in het algemeen wit van kleur.

De eerste vondsten van overblijfselen van haaien stammen uit het Devoon dat van 410 tot 354 miljoen jaar geleden duurde. Tegenwoordig leven er zo'n 400 soorten haaien. Ook deze haaien verliezen tanden. Maar hoe weet je nu of je met een fossiele tand of met een recente tand van een nu levende haai te maken hebt? Vaak is dat gemakkelijk te zien. In het algemeen kun je zeggen dat recente haaientanden wit van kleur zijn. Fossiele haaientanden hebben vaak de kleur aangenomen van het sedimentgesteente waar ze in gezeten hebben. Ze zijn meestal grijs tot zwart of beige tot bruin van kleur.

Haaientanden zijn er in allerlei formaten. Dat geldt ook voor fossiele exemplaren. Je kunt er al vinden die maar enkele millimeters groot zijn. De grootste fossiele haaientanden zijn afkomstig van een haai die Megaselachus megalodon heet. In het verleden (vóór 2006) noemde men die haai Carcharodon megalodon. De grootte van deze haai is nog onderwerp van discussie maar er wordt aangenomen dat hij minstens 15 meter lang kon worden. Zijn tanden konden een grootte van wel 17 centimeter hebben. Megalodon verscheen ongeveer 18 miljoen jaar geleden ten tonele. Over het moment van uitsterven is geen eenduidigheid. Zo wordt wel aangenomen dat dit anderhalf miljoen jaar geleden plaatsvond. Volgens andere bronnen zou dat mogelijk pas 50.000 jaar geleden of nog recenter zijn gebeurd.

Tanden van Megaselachus megalodon Fossiele haaientanden uit Marokko
Tanden van Megaselachus megalodon Fossiele haaientanden uit Marokko
De lucifer (4,5 cm lang) dient als 'maatstokje' om de grootte van de fossielen aan te geven. 

Hoewel haaientanden in allerlei verschillende sedimenten en op heel wat verschillende plaatsen gevonden kunnen worden, moet voor Nederland vooral het kustgebied van Zeeuws Vlaanderen genoemd worden. Daar zijn vele vondsten uit het Tertiair (Paleogeen en Neogeen; 65 tot 2,6 miljoen jaar geleden) bekend van bijvoorbeeld het strand van Cadzand en van Nieuwvliet-Bad. Ook van De Kaloot bij Borssele op Zuid-Beveland kennen we fossiele haaientanden. Naast hele kleine haaientandjes heeft het Zeeuwse kustgebied ook al tanden van de megalodon opgeleverd.

Fossiele haaientanden van de stranden in Zeeuws Vlaanderen. Fossiele haaientanden uit Tertiaire sedimenten bij Antwerpen.
Fossiele haaientanden van de stranden in Zeeuws Vlaanderen. Fossiele haaientanden uit Tertiaire sedimenten bij Antwerpen.

Op fossielenbeurzen zijn tegenwoordig regelmatig tanden uit de Krijtperiode (144 tot 65 miljoen jaar geleden) te koop. Deze beige tot lichtbruine haaientanden zijn afkomstig uit bijvoorbeeld Khouribga in Marokko waar ze bij de winning van fosfaat gevonden worden. In deze fosfaatafzettingen komen overigens ook tanden van de Mosasaurus voor. Zulke mosasaurustanden worden eveneens op fossielenbeurzen te koop aangeboden, maar ze horen in dit item over haaientanden niet thuis.

Tekst en foto's: Jan Weertz
© De Belemniet