De Belemniet

Home

Onderwerpen

Producten

Excursiepunten

Contact

Links

Over ons

Sitemap

Bouwstenen uit de bodem van Zuid-Limburg en omgeving

Van vakwerkhuis tot Maaslandse Renaissance

Bouwstenen uit de bodem van Zuid-Limburg 

In Zuid-Limburg en omgeving komen verschillende soorten gesteenten aan of nabij de oppervlakte voor. In het verleden hebben de bewoners deze gesteenten gebruikt om er kerken, kastelen, boerderijen en huizen mee te bouwen. Daarbij werden dan vooral die gesteenten gebruikt die in de directe omgeving gemakkelijk te verkrijgen waren. Als een bepaalde bouwsteen vaak gebruikt is, zegt dat dus iets over de gesteenten die er in de bodem voorkomen. 

De kanteling van het gebied van zuidoost naar noordwest 

De aanwezigheid van die verschillende gesteenten danken we voornamelijk aan een kanteling van het gebied dat wordt gevormd door Zuid-Limburg en omgeving. In het zuidoosten komt dit gebied omhoog en in het noordwesten zakt het in de diepte weg (afbeelding 1). In Zuid-Limburg wordt het dus ongeveer bij Vaals opgeheven om in de richting van ongeveer Geleen en Stein te dalen. 

kanteling van Zuid-Limburg
Afbeelding 1. De kanteling van het gebied waartoe Zuid-Limburg behoort.

Erosie en sedimentatie als gevolg van de kanteling 

In het omhoogkomende gebied vindt erosie plaats waardoor daar de bovenste gesteentelagen (die het jongst zijn) verdwijnen. Hierdoor komen oudere gesteenten aan de oppervlakte. In het wegzakkende gebied vindt sedimentatie plaats waardoor steeds jongere gesteenten afgezet worden. Door deze kanteling komen in het zuidoosten oude gesteenten uit het Carboon aan de oppervlakte. In het noordwesten liggen deze gesteenten uit het Carboon honderden meters onder de oppervlakte. 

De rol van de rivieren en van breuken in de bodem 

Onder andere door die kanteling konden de Maas en haar zijrivieren zoals de Geul en de Gulp zich diep in het landschap insnijden. Door deze erosie komen in de steile dalhellingen van de rivieren ook oudere gesteenten aan de oppervlakte voor. Ook breuken in de bodem spelen nog een rol bij het voorkomen van de verschillende gesteenten. 

In het onderstaande zullen de gesteenten uit de bodem van het gebied die een rol als bouwsteen spelen nader bekeken worden. Daarbij wordt voor uitgebreidere informatie door middel van links naar andere pagina's op deze website verwezen.

bouwsteen uit het Carboon
Afbeelding 2. De oudste gesteenten van Zuid-Limburg stammen uit het Carboon. We vinden ze in het zuidoosten van het gebied. Het zijn zandstenen, kwartsietische zandstenen en schalies en ze werden er vroeger in enkele groeves gewonnen: de Cottessergroeve, de Heimansgroeve en de Kampgroeve. Bouwstenen uit deze groeves vinden we onder andere toegepast bij Hoeve Termoeren, Cottessen 8 in Cottessen (links en midden) en bij de kerk van Epen (foto rechts). Op deze laatste plek zitten er echter ook enige andere stenen tussen. GPS-coördinaten kerk Epen: N 50°46.618' O 005°54.745' 

bakovensteen als bouwsteen
Afbeelding 3. Uit het Boven-Krijt kennen we enkele soorten kalksteen. Gulpense kalksteen uit de Formatie van Gulpen is maar op enkele plaatsen toegepast. Deze witte kalksteen kan erg slecht tegen vorst en vriest snel kapot. Doordat men hem ook gebruikte voor het maken van bakovens wordt hij wel bakovensteen genoemd. Het gebouwtje op deze foto ligt aan de Vijlenstraat in Vijlen. In de loop der jaren is het door achterstallig onderhoud in een ruïne veranderd, maar in de loop van 2019 werd het in zijn oude glorie hersteld. GPS-coördinaten: N 50°47.203' O 005°57.611'

kalksteen ('mergel') uit het Boven-Krijt als bouwsteen
Afbeelding 4. De Maastrichtse kalksteen (Boven-Krijt) uit de Formatie van Maastricht is op veel plaatsen in Zuid-Limburg en omgeving toegepast als bouwsteen. We vinden deze geelwitte kalksteen onder andere bij de Sint-Martinuskerk in Gronsveld (links) en kasteel Schaloen in Oud-Valkenburg (midden). De kalksteenblokken ('mergelblokken') rechts troffen we tijdens restauratiewerkzaamheden in Valkenburg aan de Geul aan.

kalksteen uit het Boven-Krijt als bouwsteen
Afbeelding 5. De Kunrader kalksteen (Boven-Krijt) hoort net als de Maastrichtse kalksteen in de Formatie van Maastricht thuis. Hij is echter harder en iets geelgrijs van kleur. We komen hem aan of nabij de oppervlakte tegen bij het Plateau van Ubachsberg. We zien hier de toepassing bij de Winthagerhof te Winthagen. Ter hoogte van het bovenste raam gaat hij hier echter over in Maastrichtse kalksteen (foto links). De foto in het midden laat het gebruik van Kunrader kalksteen op de hoek van de Kerkstraat met de Oude Schoolstraat in Ubachsberg zien. Ook de kerk van Ubachsberg is van Kunrader kalksteen gebouwd (foto rechts).

vuursteen als bouwsteen Afbeelding 6. De toren van Eben-Ezer in Eben-Emael (B) is van grillig gevormde vuursteenknollen gemaakt.  Vuursteen vinden we als lagen (banken) in de kalksteen uit het Boven-Krijt. Meer informatie over vuursteen als bouwsteen is te vinden op de pagina bouwen met vuursteen (silex).

vuursteen (silex) als bouwsteen Afbeelding 7. Bouwen met vuursteen (verkiezeld krijt) in Sint-Martens-Voeren (B). Verkiezeld krijt heeft een wat andere ontstaansgeschiedenis dan de vuursteen van afbeelding 6. Kijk voor meer informatie hierover op de pagina bouwen met vuursteen (silex).

Nivelsteiner zandsteen als bouwsteen
Afbeelding 8. Nivelsteiner zandsteen is een fijnkorrelige zandsteen uit het Mioceen (Tertiair). Hij werd vroeger gewonnen in een groeve net over de grens bij Kerkrade, in Duitsland. We vinden hem op beperkte schaal toegepast als bouwsteen. Op de foto's links en midden zien we het gebruik van deze zandsteen bij de Sint Catharinakapel in Lemiers. Naast Nivelsteiner zandsteen is hier ook Kunrader kalksteen gebruikt. Een deel van de kerk van Margraten (foto rechts) is ook van Nivelsteiner zandsteen gebouwd. Hogerop heeft men Maastrichtse zandsteen gebruikt.

bouwen met Maasgesteenten
Afbeelding 9. De Maas heeft vroeger in grote delen van Zuid-Limburg gestroomd. Meer hierover is te vinden op de pagina's over sporen van de oermaas in Zuid-Limburg (deel 1) en (deel 2). Het gebruik van Maasgesteente om mee te bouwen komen we dan ook op heel wat plaatsen tegen, zoals hier langs de Schweibergerweg tussen Schweiberg en Mechelen (links en midden). Rechts is bij Terlinden Maasgesteente voor bestrating gebruikt. De Maas stroomt op deze plaatsen echter al heel lang niet meer.

vakwerkhuis
Afbeelding 10.  Bij de bouw van vakwerkhuizen werd löss gebruikt. We kunnen dat goed zien bij vervallen exemplaren zoals hier in Gulpen. Dit vakwerkhuis is inmiddels gelukkig gerestaureerd, maar de toepassing van de löss is daardoor niet meer te zien. Löss is in grote delen van Zuid-Limburg afgezet.

Maaslandse Renaissance
Afbeelding 11. In Maastricht (alle foto's), maar ook daarbuiten, komen we een grijze steen tegen die in de handel wel bekend staat als hardsteen. Het is een donkere, harde kalksteen die op veel plaatsen in de Maasvallei in België en in het grensgebied in Noord-Frankrijk voorkomt. Hij stamt uit het Devoon en Carboon. Dankzij de rivier de Maas als transportweg is hij op nogal wat plaatsen in Zuid-Limburg toegepast bij een architectuurstijl die wel bekend staat als de Maaslandse Renaissance. Deze bouwsteen is dus niet uit Zuid-Limburg zelf afkomstig.

Tekst en overzichtskaartje: Jan Weertz
Foto's: Jan en Els Weertz
© De Belemniet