De Belemniet

Home

Onderwerpen

Producten

Excursiepunten

Contact

Links

Over ons

Sitemap

Fossiele en recente zee-egels

Deutsche Version Deutsche Version

Meer dan 800 soorten zee-egels

De eerste zee-egels stammen uit het Ordovicium. Ook tegenwoordig komen ze nog voor. Ze behoren in de stam van de Echinodermata (Stekelhuidigen) tot de klasse van de Echinoidea. Wereldwijd zijn er meer dan 800 soorten bekend. Enkele van die soorten komen aan de kust van Nederland en België voor. Een daarvan is het zeeboontje. Dit zee-egeltje wordt niet groter dan een centimeter. De van hun kleine stekels ontdane schalen kunnen in grote aantallen aanspoelen.

Zeeboontjes, gevonden aan de Zeeuwse kust. Rijen met ambulacrale en interambulacrale plaatjes bij Echinocorys humilis. Echinocorys humilis uit het Boven-Krijt (Campanien) bij Coesfeld (Dld).
Zeeboontjes, gevonden aan de Zeeuwse kust Rijen met ambulacrale en interambulacrale plaatjes bij Echinocorys humilis Echinocorys humilis uit het Boven-Krijt (Campanien) bij Coesfeld (Dld) Grootste doorsnede: 65 mm

Hoe zien zee-egels eruit?

Zoals de naam al doet vermoeden, leven zee-egels in de zee. Meestal zijn ze halfbolvormig, hartvormig of schijfvormig. Hun grootte varieert meestal van ongeveer 1 tot 15 centimeter maar er zijn ook grotere soorten bekend. In feite bestaat het skelet van de dieren uit een harde schaal van calciet die is opgebouwd uit tien rijen dubbele plaatjes, de ambulacrale en interambulacrale zones. Van beide heeft de zee-egel er vijf. De verschillende plaatjes zijn met elkaar vergroeid. De schaal is bedekt met stekels, pedicellariae en sphaeridia. Bij bepaalde soorten zee-egels zijn duidelijk tuberkels te zien waarop deze aangehecht zijn. De zee-egel kan de stekels bewegen. Ze dienen vooral voor de verdediging van het dier. Als er gevaar dreigt, kan hij ze rechtop zetten. Bij bepaalde soorten zee-egels worden de stekels ook gebruikt voor de voortbeweging. Bij andere soorten, die in de zeebodem leven, kunnen de dieren ze gebruiken om in het sediment zelf te graven of om zich erin te graven. De stekels van een zee-egel kunnen verdeeld worden in primaire en secundaire stekels. De primaire stekels zijn het grootste. We vinden ze op de interambulacrale plaatjes. De kleinere secundaire stekels komen zowel op de interambulacrale als ambulacrale plaatjes voor. De pedicellariae komen we bij fossiele zee-egels niet vaak tegen. Het dier gebruikt ze om er zijn schaal mee schoon te maken en om ermee parasieten van het lijf te houden. De spheridia treffen we aan op de ambulacrale plaatjes. Het zijn zintuigjes die helpen om het dier rechtop te houden.

Hemipneustes striatoradiatus is een irregulaire zee-egel (Boven-Krijt - Maastrichtien) uit Zuid-Limburg. De gaatjes in de kalkschaal geven aan waar de podia gezeten hebben. De tuberkels zijn goed te zien bij Hemicidaris crenularis (Jura - Malm) uit Novion Porcien (Fra). Echinocorys scutala is een irregulaire zee-egel waarbij mond en anus aan de onderkant zitten (Boven-Krijt - Campanien) uit Hannover (Dld).
Hemipneustes striatoradiatus is een irregulaire zee-egel (Boven-Krijt - Maastrichtien) uit Zuid-Limburg. De gaatjes in de kalkschaal geven aan waar de podia gezeten hebben. De tuberkels zijn goed te zien bij Hemicidaris crenularis (Jura - Malm) uit Novion Porcien (Fra)
Grootste doorsnede: 28 mm
Echinocorys scutala is een irregulaire zee-egel waarbij mond en anus aan de onderkant zitten (Boven-Krijt - Campanien) uit Hannover (Dld)
Grootste doorsnede: 60 mm

Op de schaal zitten ook rijen met kleine gaatjes. Door deze gaatjes kunnen de buisvoetjes of podia naar buiten worden gestulpt. Deze buisvoetjes hebben diverse functies. Zo kunnen ze helpen bij de voortbeweging. Soms hebben de podia zuignapjes, waarmee het dier zich aan de rotsbodem kan vastzuigen. Dit laatste is vooral belangrijk bij zee-egels die in de brandingszone leven. Verder bezit het dier een mond en een anus maar die zitten niet bij alle soorten op dezelfde plaats. Bij de regelmatige (regulaire) zee-egels zit de mond in het midden van de onderkant en de anus aan de bovenkant. Bij de onregelmatige (irregulaire) zee-egels zitten zowel mond als anus aan de onderkant. De mond hoeft daarbij niet persé in het midden te zitten. Bij de meeste zee-egels zit in de mond een krachtig, snavelachtig kauwapparaat dat bekend staat als de 'lantaarn van Aristoteles'. Dit kauwapparaat bestaat uit een groot aantal skeletdelen. Daartoe behoren ook de tandplaten die het geheel dat snavelachtig aanzien geven. Aangezien deze tandplaten aan slijtage onderhevig zijn, wordt voortdurend nieuw plaatmateriaal aangemaakt. Doordat de kauwapparaten uit zoveel verschillende skeletdelen bestaan, fossiliseren ze niet vaak.

anatomie van een zee-egel
anatomie van een zee-egel

In het inwendige van de zee-egel komen we het spijsverteringskanaal tegen, dat van de mond naar de anus loopt, en een watervaatstelsel. Ook treffen we er onder andere de geslachtsklieren aan die gonaden genoemd worden. Vanuit deze gonaden worden een aantal malen per jaar de zaadcellen en eicellen aan het zeewater afgegeven waar dan de bevruchting plaatsvindt.

Recente regulaire zee-egels. Links de onderkant met mond, rechts de bovenkant met anus. Fossiele irregulaire zee-egel van vuursteen. Vuurstenen zee-egel en de afdruk ervan in vuursteen.
Recente regulaire zee-egels. Links de onderkant met mond, rechts de bovenkant met anus. Fossiele irregulaire zee-egel van vuursteen Vuurstenen zee-egel en de afdruk ervan in vuursteen

recente zee-egels
Zee-egelschalen van recente zee-egels waarvan bij sommige nog de stekels te zien zijn. De speld is drie centimeter lang.


Wat eten zee-egels en waar komen ze voor?

Regulaire zee-egels treffen we meestal op de harde, rotsachtige zeebodem aan. Vaak zijn het planteneters of alleseters die soms zelfs kleine, levende prooien verslinden. Irregulaire zee-egels leven in het algemeen geheel of gedeeltelijk in het sediment op de zeebodem ingegraven. Ze voeden zich door dit sediment op te eten. De organische deeltjes uit het sediment verteren ze. Die vormen dus hun eigenlijke voedsel. De onverteerbare anorganische deeltjes scheiden ze via de anus weer uit.

Clypeaster scillae Conoclypeus conoicleus is een heel grote zee-egel. Conoclypeus conoicleus, van onderen gezien. Let op de mondopening.
Clypeaster scillae uit het Tertiair - Mioceen
Grootste doorsnede: 100 mm
Conoclypeus conoicleus is een heel grote zee-egel uit het Tertiair - Eoceen
Grootste doorsnede: 167 mm
Conoclypeus conoicleus, van onderen gezien. Let op de mondopening.
(St. Pankraz/Salzburg - Oostenrijk)

Door recente zee-egels te bestuderen, proberen we een beter idee te krijgen van het leven van de fossiele soorten. Tegenwoordig leven de meeste zee-egels in ondiepe zeeën waar ze vaak met grote aantallen bij elkaar kunnen voorkomen.

Binnenaanzicht van het kauwapparaat van een Clypeaster uit het Tertiair - Mioceen (Calabrië - Italië). Micraster glyphus uit het Boven-Krijt - Campanien is een hartvormige zee-egel (Hannover - Dld). Deze doorgezaagde fossiele zee-egel zit in kalksteen die gebruikt is voor de bouw van de basiliek van Tongeren in België.
Binnenaanzicht van het kauwapparaat van een Clypeaster uit het Tertiair - Mioceen (Calabrië - Italië) Micraster glyphus uit het Boven-Krijt - Campanien is een hartvormige zee-egel (Hannover - Dld) Grootste doorsnede: 70 mm Deze doorgezaagde fossiele zee-egel zit in kalksteen die gebruikt is voor de bouw van de basiliek van Tongeren in België.

Eupatagus antillarum zee-egel Micraster gibbus zee-egel Micraster mengandi zee-egel
Eupatagus antillarum uit het Tertiair  - Mioceen (Florida - USA)
Grootste doorsnede: 60 mm
Micraster gibbus uit het Boven-Krijt - Campanien (Hannover- Dld)
Grootste doorsnede: 46 mm
Micraster mengandi uit het Boven-Krijt - Santonien (Pamplona - Spanje)
Grootste doorsnede: 41 mm

Micraster leskei zee-egel Holaster subglobosus Echinolampas pyguroides
Micraster leskei uit het Boven-Krijt - Turonien (Wüllen/Ahaus - Dld)
Grootste doorsnede: 56 mm
Holaster subglobosus uit het Boven-Krijt - Cenomaan (Frankrijk)
Grootste doorsnede: 38 mm
Echinolampas pyguroides uit het
Tertiair - Mioceen (Sevilla - Spanje)
Grootste doorsnede: 125 mm

Zee-egel Cassidulus gouldi Zee-egel Clypeaster rosaceus zee-egel Echinolampas ovalis
Cassidulus gouldi uit het Tertiair - Mioceen (Florida - USA)
Grootste doorsnede: 41 mm
Clypeaster rosaceus komt zowel recent als fossiel voor (Florida - USA)
Grootste doorsnede: 162 mm
Echinolampas ovalis uit het Tertiair - Eoceen (Medoc - Frankrijk)
Grootste doorsnede: 51 mm

Schizaster ambulacrum uit het Tertiair - Eoceen (Verona - Italië) Zee-egel Scutella subrotunda zee-egel Crassiholaster subglobosus
Schizaster ambulacrum uit het Tertiair - Eoceen (Verona - Italië)
Grootste doorsnede: 50 mm
Scutella subrotunda uit het Tertiair - Mioceen (Valréas - Frankrijk)
Grootste doorsnede: 75 mm
Crassiholaster subglobosus uit het Krijt - Cenomaan (Dörenthe - Dld) Grootste doorsnede: 58 mm

zee-egel Echinanthus cuvieri Zee-egel Phymechinus mirabilis
Echinanthus cuvieri uit het Tertiair - Eoceen (Kressenberg- Duitsland)
Grootste doorsnede: 55 mm
Phymechinus mirabilis uit de Jura - Malm (boven- en onderzijde)
(Novion-Porcien - Frankrijk)
Grootste doorsnede: 44 mm

Zee-egel Isomicraster stolleyi Zee-egel Clypeus ploti
Isomicraster stolleyi uit het Krijt - Campanien
(Misburg - Duitsland)
Grootste doorsnede: 40 mm
Clypeus ploti uit de Jura - Dogger (boven- en onderzijde)
(Jaulny - Frankrijk)
Grootste doorsnede: 88 mm

Zee-egel Micraster brevistella Zee-egel Conoclypeus vilanovae
Micraster (Diplodetus) brevistella uit het Krijt - Campanien (Coesfeld - Duitsland)
Grootste doorsnede: 42mm
Conoclypeus vilanovae uit het Tertiair - Eoceen (boven- en onderzijde)
(Caloosa - Spanje)
Grootste doorsnede: 49 mm

Zee-egel Tetragamma variolaris Zee-egel Echinocorys conica
Tetragamma variolaris uit het Krijt - Cenomanien (Teruel - Spanje)
Grootste doorsnede: 30 mm
Echinocorys conica uit het Krijt - Cenomaan (boven- en onderzijde)
(Höver - Duitsland)
Grootste doorsnede: 46 mm

Zee-egel Dendraster gibbsi Zee-egel Echinocorys gravesi
Dendraster gibbsi uit het Plioceen/Pleistoceen
(Californië - USA)
Grootste doorsnede bovenste exemplaar: 48 mm
Echinocorys gravesi uit het Krijt - Turonien (boven- en onderzijde)
(Wüllen - Duitsland)
Grootste doorsnede: 40 mm

Zee-egel Collyrites elliptica Zee-egel Glypticus hieroglyphicus
Collyrites elliptica uit de Jura - Dogger
(Le Mans - Frankrijk)
Grootste doorsnede: 37 mm
Glypticus hieroglyphicus uit de Jura - Dogger (boven- en onderzijde)
(Novion-Porcien - Frankrijk)
Grootste doorsnede: 25 mm

fossiele zee-egels
a) Collyrites dorsalis - Jura/Callovien - Montagne-au-Perche (Frankrijk) - grootste doorsnede: 27 mm
b) Acrosalenia sp. - Jura/Malm - Boulogne-sur-Mer (Frankrijk) - grootste doorsnede: 33 mm
c) Collyrites dorsalis - Jura/Callovien - Montagne-au-Perche (Frankrijk) - grootste doorsnede: 30 mm
d) Collyrites elliptica - Jura/Callovien - Montagne-au-Perche (Frankrijk) - grootste doorsnede: 26 mm
e) Collyrites dorsalis - Jura/Callovien - Montagne-au-Perche (Frankrijk) - grootste doorsnede: 35 mm
f) Echinocorys obliqua - Tertiair (Paleogeen)/Paleoceen - Mors (Denemarken) - grootste doorsnede: 38 mm
g) Loriola inaequalis - Jura/Callovien - Chemilli (Frankrijk) - grootste doorsnede: 16 mm
h) Goniopygus royanus - Krijt/Campanien - Brie-sous-Archiac (Frankrijk) - grootste doorsnede: 18 mm
i) Pliotoxaster comanchei - Krijt/Albien - Coryell County (Texas - USA) - grootste doorsnede: 31 mm
j) Holectypus depressus - Jura/Callovien - Degré (Frankrijk) - grootste doorsnede: 31 mm

fossiele zee-egels
a) Cidaris subvesiculosa - Krijt/Campanien - Brie-sous-Archiac (Frankrijk) - grootste doorsnede: 42 mm
b) Micraster decipiens - Krijt/Turonien - Dieppe (Frankrijk) - grootste doorsnede: 42 mm
c) Cidaris subvesiculosa - Krijt/Campanien - Brie-sous-Archiac (Frankrijk) - grootste doorsnede: 35 mm
d) Phymosoma magnificum - Krijt/Campanien - Brie-sous-Archiac (Frankrijk) - grootste doorsnede: 27 mm
e) Phymosoma magnificum - Krijt/Campanien - Brie-sous-Archiac (Frankrijk) - grootste doorsnede: 38 mm
f) Toxaster retusus - Krijt/Hauterivien - Narcy (Frankrijk) - grootste doorsnede: 29 mm
g) Toxaster peroni - Krijt/Barremien - Cap Rhir (Marokko) - grootste doorsnede: 32 mm
h) Phyllobrissus pulvinatus - Jura/Callovien - Montagne-au-Perche (Frankrijk) - grootste doorsnede: 23 mm
i) Philolectypus sarthacensis - Jura/Callovien - Chaufour-Notre-Dame (Frankrijk) - grootste doorsnede: 35 mm
j) Hemiaster punctatus - Krijt/Campanien - Brie-sous-Archiac (Frankrijk) - grootste doorsnede: 12 mm

fossiele zee-egels
a) Pseudogibbaster (tercensis) - Tertiair (Paleogeen)/Paleoceen - (Frankrijk) - grootste doorsnede: 49 mm
b) Echinocorys sp. - Krijt - Aggersund (Denemarken) - grootste doorsnede: 55 mm
c) Encope californicus - Tertiair (Neogeen)/Mioceen - (Californië - USA) - grootste doorsnede: 96 mm
d) Stekels van Paracidaris sp. - Jura/Oxfordien - Novion-Porcien (Frankrijk) - grootste lengte:  53 mm
e) Proescutella marginalis - Tertiair (Paleogeen)/Eoceen - Couquèques (Frankrijk) - grootste doorsnede: 23 mm
f) Acrosalenia hermicaroides - Jura/Dogger - Landaville (Frankrijk) - grootste doorsnede: 13 mm

fossiele zee-egels
a) Reboulicidaris rebouli - Jura/Lias - Hoge Atlas (Marokko) - grootste doorsnede: 42 mm
b) Hemicidaris koenigi - Jura/Malm - Wimereux (Frankrijk) - grootste doorsnede: 30 mm
c) Micraster decipiens - Krijt/Turonien - akker bij Escalles (Frankrijk) - grootste doorsnede: 45 mm

Tekst en foto's: Jan Weertz  
© De Belemniet