De Belemniet

Home

Onderwerpen

Producten

Excursiepunten

Contact

Links

Over ons

Sitemap

Barnsteen en copal: fossiel hars

Deutsche Version Deutsche Version

Barnsteen is versteende hars die afkomstig is van vooral naaldbomen. Als de schors van naaldbomen beschadigd raakt, dan vloeit hars naar buiten. Deze hars beschermt de boom tegen infecties van bijvoorbeeld schimmels maar ook tegen insecten. Wie in naaldbossen goed om zich heenkijkt, kan deze naar buiten getreden hars vaak zonder veel moeite vinden. Hij vormt meestal witte strepen waar hij op de donkere schors van de bomen naar beneden is gevloeid. Regelmatig vind je op deze plaatsen ook wat dikkere, soms brokkelige klonters hars op de schors. Door blootstelling aan de lucht is deze hars, die oorspronkelijk als een gelig kleverig goedje uit de boom is gekomen, al vrij snel geoxideerd. De barnsteen die we tegenwoordig vinden, is na zijn ontstaan al snel afgesloten van de lucht waardoor er geen oxidatie kon plaatsvinden. Bij het fossiliseren van de hars en het ontstaan van de barnsteen ontweek water en vond indikking en verharding plaats. Regelmatig bleven kleine dieren aan de kleverige hars plakken waarna ze er helemaal door bedekt raakten. Deze kleine dieren kunnen we tegenwoordig als fossielen in de barnsteen terugvinden. We treffen er onder andere vliegen, muggen, duizendpoten, pissebedden, oorwormen, kakkerlakken, libelles en vlooien in aan. Ook zijn in barnsteen spinnewebben, soms zelfs met de prooi er in, aangetroffen. Verder is een klein aantal hagedissen uit barnsteen bekend. Naast dieren komen we ook (delen van) planten in barnsteen tegen. Daarbij moet gedacht worden aan mossen en korstmossen en bijvoorbeeld bloesem van hogere planten.

We kennen barnsteen uit de geologische perioden Devoon, Carboon, Trias, Perm, Jura, Krijt en Tertiair. Dit betekent dat de oudste barnsteen meer dan 400 miljoen jaar geleden is gevormd. Niet alleen kennen we barnsteen uit meerdere geologische perioden; we komen hem ook op de meeste continenten tegen. Tegenwoordig is hij alleen nog niet bekend van Antartica maar dat ligt waarschijnlijk aan de ontoegankelijkheid en dus onbekendheid met de bodem van dit continent.
De naaldbomen die aan de basis staan van de barnsteenvorming in het Baltisch gebied en zijn wijdere omgeving kwamen waarschijnlijk al iets meer dan 60 miljoen jaar geleden, aan het einde van het Boven-Krijt voor. Het meest bekend is de door hen gevormde barnsteen van het Oostzeegebied en Scandinavisch gebied uit het Tertiair. Vooral de naaldboom Pinus succinifera was destijds een belangrijke producent van hars waaruit barnsteen ontstond. In de hier genoemde gebieden heerste toen een relatief warm klimaat waarin uitgestrekte naaldbossen voorkwamen. Dat destijds zoveel hars en daardoor barnsteen is gevormd, heeft er waarschijnlijk mee te maken dat veel bomen ziek werden. Bij een groot deel van de fossiele 'barnsteenbomen' zijn namelijk ziekelijke veranderingen van het hout geconstateerd die voor een verhoogde harsproductie gezorgd hebben. 

Hars op de schors van naaldbomen Recent in Driebergen gevonden klonters hars Insect in barnsteen uit het Oostzeegebied
Hars op de schors van naaldbomen Recent in Driebergen gevonden klonters hars Insect in barnsteen uit het Oostzeegebied

De barnsteen uit de hiervoor genoemde gebieden is niet alleen het meest bekend, er komen daar ook de grootste voorraden voor. Het schiereiland Samland in de Russische enclave Kaliningrad zorgt tegenwoordig voor 90% van de wereldbarnsteenproductie. De barnsteen wordt daar bij Jantarni in dagbouw gewonnen. In de wijdere omgeving, in het Oostzeegebied van Polen, Duitsland en Litouwen en verderop in Rusland komt nog behoorlijk wat barnsteen voor. 

Eigenlijk zou je kunnen zeggen dat er twee soorten barnsteen zijn: de echte 'oude' barnsteen en de 'jongere' barnsteen die we copal noemen. Deze jongere copal kan echter nog meerdere miljoenen jaren oud zijn. Vrij bekend is de copal van Madagaskar. Ook daar kunnen insecten en andere kleine beestjes in voorkomen. Copal is lichter van kleur dan de oudere barnsteen; hij is licht geelachtig en vaak erg doorzichtig waardoor de erin voorkomende beestjes meestal erg goed te zien zijn.

De 'oude' barnsteen kent meerdere kleurvarianten. Zo kennen we hem niet alleen in allerlei geelschakeringen maar ook met een oranje, rode, bruine, zwarte en zelfs witte kleur. De verschillende kleuren van de barnsteen kunnen ontstaan onder invloed van onder andere temperatuur, lucht en licht. Daarnaast kan de doorzichtigheid heel verschillend zijn. Deze mate van doorzichtigheid wordt bepaald door allerlei factoren zoals aanwezige verontreinigingen en de hoeveelheid minuscule gasblaasjes in de barnsteen. Zo dankt witte barnsteen zijn kleur aan massaal erin voorkomende gasblaasjes.

Copal met insecten uit Madagaskar Copal met insecten uit Madagaskar
Copal met insecten uit Madagaskar

Ook in Nederland kunnen we barnsteen tegenkomen. Hij is hierheen gebracht door de zee, door gletsjers en door rivieren. We vinden hem bijvoorbeeld als zwerfsteen aan de kust van de oostelijke Waddeneilanden. Vooral na stormachtig weer in het voorjaar kunnen we hem daar tegenkomen. Een van de andere plekken waar we barnsteen kunnen vinden, is in de keileem die in het noorden van Nederland is afgezet door de gletsjers tijdens de voorlaatste ijstijd, het Saalien. Ook in groeves in het noordoosten van ons land kunnen we barnsteen vinden die is aangevoerd door de Eridanos. Dit is een tegenwoordig niet meer bestaande rivier die vanuit het oosten sediment uit Scandinavië en het Oostzeegebied heeft aangevoerd. In dat sediment zat barnsteen. 

Circa 4 cm grote stukken barnsteen van stranden in Denemarken Tot 4 mm grote stukjes barnsteen uit een groeve in het Salland (Overijssel)
Circa 4 cm grote stukken barnsteen van stranden in Denemarken Tot 4 mm grote stukjes barnsteen uit een groeve in het Salland (Overijssel)

Al tijdens de prehistorie wist de mens barnsteen op zijn waarde te schatten. Net zoals tegenwoordig gebruikte men hem toen al in sieraden. Doordat deze sieraden aan de doden werden meegegeven, heeft men de barnsteen teruggevonden in graven uit de steentijd. In diezelfde steentijd bestond ook al een uitgebreide handel in barnsteen. Enkele duizenden jaren geleden waren er zelfs al barnsteenroutes waar langs de barnsteen helemaal tot in het gebied rond de Middellandse Zee werd verhandeld.  

Tekst en foto's: Jan Weertz

© De Belemniet