De Belemniet

Home

Onderwerpen

Producten

Excursiepunten

Contact

Links

Over ons

Sitemap

LIMBURGSE KALKSTEEN UIT HET KRIJT ALS BOUWSTEEN

In Zuid-Limburg en aangrenzende delen van Belgisch Limburg heeft men in het verleden lokaal gewonnen kalksteen uit de Krijtperiode als bouwsteen gebruikt. Deze bouwsteen werd ondergronds in kalksteengroeves gewonnen. Deze groeves bestaan nog steeds. We vinden ze in Zuid-Limburg in de oostelijke wand van het Maasdal (ongeveer van Rijckholt tot Cadier en Keer), in het Geuldal (de omgeving van Valkenburg aan de Geul) en bij Maastricht. In Belgisch Limburg komen ze ongeveer westelijk tot zuidwestelijk van Maastricht voor. Ze zitten vooral waar de kalksteen in de hellingen dagzoomt of nabij de oppervlakte voorkomt. 

mergelgrotten - ondergrondse kalksteengroeves
De ingang van ondergrondse kalksteengroeves ('mergelgrotten'). Vroeger waren de  groeves met een eenvoudig houten hek afgesloten. Later kwam daar voor de meeste groeves een stevig ijzeren hek voor in de plaats. Bij de foto links en in het midden gaat het om dezelfde groeve (het Steinbergske in het Savelsbos).

Bij de plaatselijke bevolking is de betreffende kalksteen als 'mergel' bekend. De ondergrondse kalksteengroeves noemt men er 'mergelgrotten'. Geologisch gezien zijn deze benamingen echter niet juist. Mergel is namelijk een gesteente dat uit kalk en klei bestaat. De kalksteen waar we het in dit item over hebben, is echter vrij puur; er komt eigenlijk alleen vuursteen in voor. En van grotten kunnen we ook niet spreken. Grotten kennen namelijk een natuurlijke ontstaanswijze, terwijl ze in Limburg ontstaan zijn door de ondergrondse winning van kalksteen. 

bouwen kalksteen mergelbouwsteen
Bouwen met kalksteen: links de Sint Gangulfuskerk in Sint Truiden (België), midden kasteel Schaloen in Valkenburg aan de Geul. Rechts: reeds gebruikte 'mergelblokken' liggen gereed voor een restauratie in Valkenburg aan de Geul.

Wanneer met de ondergrondse winning van de kalksteen in Limburg begonnen is, is nog niet helemaal duidelijk. Hoewel de Romeinen de kalksteen in deze streken al als bouwsteen gebruikten, stammen de oudste ondergrondse inscripties pas uit de vijftiende eeuw. Aangezien men ze diep in het gangenstelsel heeft aangetroffen, moet de winning van de steen toen dus al langere tijd hebben plaatsgevonden. Waarschijnlijk werd de bouwsteen in eerste instantie in dagbouw gewonnen. 

sporen van blokbreken en blokbrekers
Links: roetsporen van olielampjes tegen het plafond van een groeve. De vorm van de gewonnen kalksteenblokken is hier ook goed te zien.
Midden: uithollingen uitgeschuurd door de naven van de wielen van karren waarmee de kalksteen werd getransporteerd.
Rechts: Soms heeft de winning van de kalksteen tot zo dicht bij de oppervlakte plaatsgevonden dat omheiningspalen dwars door het plafond steken. Instortingsgevaar is hier zeker niet denkbeeldig.

De kalksteen die ondergronds uit de groeves werd gebroken en gezaagd, werd gebruik voor het oprichten van allerlei bouwwerken. Men vindt hem nu nog in het gebied terug in kerken, kastelen, boerderijen en andere woningen en muren rondom percelen. De ondergrondse winning van deze kalksteen staat ook wel als 'blokbreken' bekend. De werklieden zelf waren dan de 'blokbrekers'. Een veel gebruikte manier van winning was het loswerken van lange, manshoge blokken die dan met paard en kar naar buiten werden gereden. Daar werden ze vervolgens in kleinere stukken gezaagd. Op de hoeken van sommige gangen vinden we nu nog diepe, horizontale uithollingen terug die zijn uitgeschuurd door de naven van de wielen van de karren. 

opschriften in mergelgrotten
Notities van de aantallen blokken die door blokbrekers zijn gewonnen.

Naast deze uithollingen vinden we in de ondergrondse gangenstelsels nog vele andere interessante sporen terug, die wijzen op de winning van de kalksteen door de mens. Tegen het plafond van de gangen zijn her en der roetsporen van olielampjes te zien en op de wanden zelf zitten allerlei opschriften. Zo zien we er notities op van het aantal blokken dat door de individuele blokbrekers werd gewonnen. Maar ook andere zaken zoals wijze spreuken en de vermelding van bijzondere gebeurtenissen. 

opschriften in mergelgrotten
Bijzondere opschriften
Links: "Aandag! Werkman uit dezen berg, wat gij zijt ben ik geweest, en wat ik nu ben dat zult gij eenmaal worden, het jaar MCLV." (De notatie van dit jaartal zou 1155 betekenen en dat is niet juist. Waarschijnlijk stamt dit opschrift uit de 19e eeuw).  
Midden: E. Vliegen en J. Schreurs 26 7ber (= september) 1860 hebben hier een druppel (borrel) gepakt 1/2 ure 's avonds."

Rechts: "Evangili rini - heden ben ik root en morgen doot - heden ben ik stof, komt morgen en ik besta niet meer."

Winning van de kalksteen vond niet alleen bedrijfsmatig plaats. Het kwam ook voor dat de plaatselijke bevolking zelfstandig aan het werk ging als ze een kleinere hoeveelheid steen voor bouwwerkzaamheden nodig had. Onder andere hierdoor zien niet alle gangenstelsels en gangen er hetzelfde uit. Op sommige plaatsen moet je er gebukt in lopen, terwijl ze op andere plaatsen wel tien meter hoog kunnen zijn. De breedte van de gangen is ook variabel. Verder zijn er erg kleine ondergrondse groeves die maar uit een enkele, korte gang bestaan. Er bestaan ook uitgebreide gangenstelsels waar je zeker in kunt verdwalen. Soms zijn de groeves nogal systematisch aangelegd maar het komt ook voor dat ze nogal rommelig zijn en er chaotisch uitzien. Dat laatste is meestal het geval waar meerdere mensen op eigen houtje voor eigen gebruik aan het blokbreken zijn geweest. Van ondersteunende delen (pilaren) zijn daarbij soms delen verwijderd waardoor het risico van instortingen toenam. 

mergelgrotten ondergrondse kalksteengroeves
Ondergrondse kalksteengroeves ('mergelgrotten') in het Savelsbos ten zuidoosten van Maastricht die niet voor het publiek toegankelijk zijn. Het instortingsgevaar is hier groot.
Links is te zien hoe grote kalksteenblokken uit het plafond naar beneden zijn gevallen. Het plafond is dooraderd met doorgedrongen wortels van bomen.
Midden: roofbouw in groeve De Hel; uit ondersteunende delen zijn later onderin weer stukken weggezaagd.
Rechts: het rommelige en chaotische aanzien van een groeve waarin lukraak kalksteen is gewonnen.

Door deze winning van bouwsteen zijn in de loop der tijd enkele honderden groeves ontstaan. Een deel van de gangenstelsels is in de loop der tijd weer verdwenen, vooral door de winning van de kalksteen ten bate van de cementindustrie. Van het resterende deel zijn vele niet voor het publiek toegankelijk doordat er instortingsgevaar bestaat. Een ander deel wordt toeristisch geëxploiteerd. Men organiseert er onder andere rondleidingen en kerstmarkten in. Momenteel wordt nog in één groeve in Zuid-Limburg - de Sibbergroeve bij Sibbe - kalksteen als bouwsteen gewonnen. De hier gewonnen 'mergelblokken' worden vooral voor restauratiedoeleinden gebruikt. De groeve zelf is echter al eeuwen oud en het gangenstelsel ervan bedraagt ongeveer 140 kilometer.

Excursiepunten 'bouwsteen uit grotten' 

De onderstaande locaties bieden mogelijkheden om wat meer over deze kalksteen als bouwsteen en over de ondergrondse kalksteengroeven te weten te komen. Kijk met een zoekmachine op internet om er meer informatie over te vinden. Deze beknopte lijst is een momentopname; in de loop der tijd kunnen locaties voor het publiek afgesloten worden.

        • Kalksteengroeve Savelsbosch in het Savelsbos 

        • Kalksteengroeve Het Steinbergske in het Savelsbos 

        • Kerken Sint Geertruid, Gronsveld, Eckelrade, Noorbeek gebouwd van kalksteen uit het Krijt

        • Kasteel Schaloen bij Oud Valkenburg gebouwd van kalksteen uit het Krijt 

        • Gangenstelsels in kalksteen uit het Krijt: 

                - Fluwelengrot Valkenburg (rondleidingen) 

                - Grotten Zonneberg Maastricht (rondleidingen) 

                - Grotten Noord Maastricht (rondleidingen)  

Zie ook: Over winkelcentrum 't Loon en andere verzakkingen

Tekst en foto's: Jan Weertz

© De Belemniet