De Belemniet

Home

Onderwerpen

Producten

Excursiepunten

Contact

Links

Over ons

Sitemap

De gesteentekringloop

Indeling in stollingsgesteenten, sedimentgesteenten en metamorfe gesteenten

De gesteentekringloop 

Gesteenten en stenen zijn opgebouwd uit allerlei soorten mineralen. Geen enkele steen die en geen enkel gesteente dat we nu kunnen zien, bestaat voor eeuwig. Je zou kunnen zeggen dat in de wereld van de stenen en gesteenten ook een geboorte en sterven bestaat. Voor het ontstaan en weer verdwijnen zijn processen in de aarde verantwoordelijk, die er onder andere voor zorgen dat de continenten zich over de aardbol verplaatsen en die voor vulkanisme zorgen. Maar ook erosie en verwering spelen een belangrijke rol. In het onderstaande zullen we een vereenvoudigd voorbeeld geven van een gesteentekringloop. Er zijn echter vele en meer ingewikkelde variaties mogelijk.

Een voorbeeld van een gesteentekringloop 

Bij het ontstaan en weer verdwijnen van gesteenten zou je kunnen zeggen dat de aarde als een reusachtige mixer en sorteermachine te werk gaat. Zo worden gebergten in de loop der tijd door erosie en verwering afgebroken. Daarbij vallen de gesteenten en gesteentebrokken steeds verder uit elkaar. Dit uit elkaar vallen kan zo ver gaan, dat alleen nog maar de aparte mineralen overblijven. Laten we als voorbeeld graniet nemen. Graniet bestaat voornamelijk uit de mineralen kwarts, veldspaat en glimmer. Deze mineralen kunnen naar het laagland en uiteindelijk door rivieren naar zee getransporteerd worden. Zo vinden we veel van die kwarts in ons Nederlands kustgebied terug als zand.

rivieren stuifzand Lange Duinen Soest
De kwartskorrels van de zandstranden aan de Nederlandse kust, kunnen hun reis begonnen zijn als deel van grotere steenbrokken in smeltwaterrivieren in de bergen (bijvoorbeeld in de Alpen in Oostenrijk). De Lange Duinen bij Soest met zijn uitgestrekte stuifzandvlakte. Ook deze zanden zijn een (los) afzettingsgesteente. Zand wordt niet alleen door de rivieren maar ook door de wind getransporteerd. Ook de kwartskorrels van dit stuifzand maakten ooit deel uit van vaste gesteenten zoals graniet, gneis of zandsteen.

De meeste korreltjes van het zand op het strand bestaan uit kwarts. In de loop der tijd (vaak zeer veel tijd) kan dat losse zand omgevormd worden tot vaste zandsteen. Je zou dus kunnen zeggen dat uit de 'gestorven' graniet later onder andere zandsteen 'geboren' is. Doordat steeds nieuw zand en ander sediment vanuit de bergen wordt aangevoerd, komt onze zandsteen steeds dieper in de aarde te zitten. 

Uiteindelijk, na zeer lange tijd, belandt onze zandsteen in het magma in de diepte van de aarde. Daar smelt hij dus. Dat magma is eigenlijk een superhete en enorme mixer want de kwartsmineralen worden er vermengd met allerlei andere mineralen. Door het nieuwe mengsel waarin onze kwartsmineralen terechtgekomen zijn en daarna door hoge druk en temperatuur zouden ze uiteindelijk als onderdeel van gneis ergens in een nieuw ontstaan gebergte weer tevoorschijn kunnen komen. Tijdens hun reis komen onze kwartskorrels dus voor in zowel graniet, zandsteen als gneis. Hierdoor maken ze de ene keer deel uit van een stollingsgesteente (graniet), de andere keer van een afzettingsgesteente ofwel sedimentgesteente (zandsteen) en tenslotte van een metamorf gesteente (gneis). Maar daarna gaat het weer verder. Er vindt weer erosie en verwering plaats, enzovoorts. Hierna zullen we de indeling van de gesteenten uit zo'n gesteentekringloop wat nader bekijken. 

Indeling in stollingsgesteenten, sedimentgesteenten en metamorfe gesteenten 

Stollingsgesteenten ontstaan als magma stolt. Als dit stollen onder het aardoppervlak plaatsvindt, onderscheiden we dieptegesteenten en ganggesteenten, samen ook wel intrusieve gesteenten (bijvoorbeeld graniet) genoemd. Als de magma aan de oppervlakte komt, noemen we het lava. Als deze lava stolt, krijgen we weer stollingsgesteenten, die we in dit geval uitvloeiingsgesteenten (bijvoorbeeld basalt) noemen. 

gesteentekringloop
Graniet (A) is een stollingsgesteente dat voornamelijk uit de mineralen kwarts, veldspaat en glimmer bestaat. De verschillende mineralen zijn hier goed te zien. Gneis (B) behoort tot de metamorfe gesteenten. Het heeft een geband uiterlijk. Kalksteen (C - links) is een afzettings- of sedimentgesteente dat door metamorfose in marmer (C - rechts) kan veranderen. Ruwe marmer heeft oppervlak dat aan elkaar geplakte suiker doet denken. In de kalksteen kunnen we nog stukken van schelpen zien.

Afzettingsgesteenten of sedimentgesteenten ontstaan door de afzetting van sediment of organisch materiaal. Als door verwering en erosie gesteenten worden afgebroken, kunnen hun afzonderlijke deeltjes elders weer afgezet worden. Met dit afzetten ontstaan dan de afzettingsgesteenten. Zulke afzettingen kunnen los zijn (bijvoorbeeld zand en grind) en dan later verharden (bijvoorbeeld zandsteen en conglomeraat). 

conglomeraten
Diverse soorten conglomeraten. Conglomeraten behoren ook tot de afzettingsgesteenten. Ze bestaan uit grof, aaneengekit sedimentmateriaal.

Maar ook kalksteen is een afzettingsgesteente. Kalksteen kan ontstaan als skeletjes van minuscule zeeorganismen op de zeebodem dikkere afzettingen vormen. In zulke kalksteenafzettingen komen vaak ook grotere fossielen voor. Kalk kan bovendien uit zeewater op de bodem neerslaan en dan afzettingen van kalksteen vormen. Veen, dat ontstaan is uit plantenresten, kunnen we eveneens tot de afzettingsgesteenten rekenen. 

turf steken in het veenmuseum
Veen is een afzettingsgesteente. In het Veenpark in Barger-Compascuum is te zien hoe men vroeger turven uit het veen stak.

Metamorfe gesteenten zijn gesteenten die een metamorfose (gedaanteverandering) ondergaan hebben. Zulke metamorfoses vinden meestal plaats onder hoge druk en hoge temperatuur op grotere diepte in de aardkorst. Zo kan graniet overgaan in gneis, kalksteen in marmer, zandsteen in kwartsiet en veen in achtereenvolgens bruinkool en steenkool.


Tekst: Jan Weertz
Foto's: Jan en Els Weertz
© De Belemniet