De Belemniet

Home

Onderwerpen

Producten

Excursiepunten

Contact

Links

Over ons

Sitemap

Heilzame aarde en steenstof (steenpoeder) 
tegen ziekten en andere ongemakken
(deel 1)

Reeds in het verre verleden werd in het (volks)geloof en de volksgeneeskunde aan gewijde aarde (zand, klei en dergelijke) en steenstof een geneeskrachtige werking toegekend. Steenstof en aarde konden deze bijzondere eigenschappen op een aantal manieren krijgen: ze werden door priesters gewijd, ze waren afkomstig van de directe omgeving van het graf van een heilige of ze stamden van een plek waar een heilige een bijzondere daad had verricht of gestorven was. Steenpoeder zou men kunnen verkrijgen door het van bijvoorbeeld kerken of stenen kruisen af te schrapen. We zouden dus ook van steenschraapsel kunnen spreken. In het algemeen zal de winning van steenpoeder op deze manier geen goedkeuring van de kerkelijke autoriteiten hebben gehad want in feite kwam het neer op het beschadigen van de winplaats. Eigenlijk hebben zulk steenpoeder en zulke aarde overeenkomsten met relikwieën. En soms behoren ze zelfs tot de relikwieën, bijvoorbeeld als het om aarde uit het graf van een heilige gaat. Bij christenen speelt in Nederland en omgeving vooral het rooms-katholieke geloof een rol bij de verering van relikwieën. Daarmee worden hier door de gelovigen dan overblijfselen bedoeld van heiligen of voorwerpen die met het lichaam van een heilige of met het lichaam van Jezus of Maria in contact zijn geweest. Hoewel het aantal plaatsen waar men gewijd en geheiligd steenpoeder en aarde kan krijgen in de loop der tijd is afgenomen, komen we het gebruik tegenwoordig nog steeds tegen. In Nederland en België troffen we inmiddels zes van zulke plaatsen aan. 

Kerken en kapellen met gewijde aarde 

Sint Gerlachuskerk - Houthem-Sint Gerlach 
De Sint-Gerlachuskerk vinden we in de provincie Limburg in Houthem-Sint Gerlach (gemeente Valkenburg aan de Geul). Ongeveer in het midden van de kerk staat de tombe van de heilige Gerlachus. In een open ruimte onder de tombe ligt een hoop 'zand'. Dat het om 'gewijd zand' gaat, staat op een bordje naast de tombe. Bij nadere inspectie blijkt dat het niet om zand maar om kalksteenpoeder gaat. Dit kalksteenpoeder is afkomstig van de kalksteenafzettingen uit het Boven-Krijt die hier zo'n 65 miljoen jaar geleden in het gebied zijn afgezet. De plaatselijke bevolking noemt deze kalksteen mergel. Dat het om kalksteen en niet om zand gaat, maakt voor de toepassing ervan echter geen verschil. Bij de hoop kalksteenpoeder ligt een schepje en naast de tombe staat een houder met plastic zakjes. Zo worden gelovigen in de gelegenheid gesteld om wat van het poeder in een zakje mee naar huis te nemen. Met een eveneens aanwezige handveger kan eventueel gemorst poeder weer netjes onder de tombe geveegd worden. Het kalksteenpoeder wordt door de gelovigen gebruikt om zieke dieren te genezen. Verder zou graan waaraan iets van dit poeder is toegevoegd ratten en muizen uit de buurt houden. Uitgestrooid in de stallen zou het goed zijn voor het algehele welbevinden van het vee. Ook zou het goed zijn voor planten en bloemen als men iets ervan toevoegt aan de aarde waarin ze groeien. Aan de basis van dit gebruik staat de ridder Gerlachus uit de twaalfde eeuw. Gerlachus besloot op een gegeven moment om zijn leven te beteren. Na jaren van boetedoening werd Gerlachus kluizenaar op zijn eigen landgoed in de buurt van het huidige Houthem-Sint Gerlach. Volgens de overlevering deden zich na zijn dood bij zijn graf kleine wonderen voor. Hierop gingen de mensen grond van zijn graf meenemen omdat ze er allerlei heilzame werkingen aan toeschreven. Ook de stoffelijke overblijfselen van de heilige, zoals stukjes bot, werden begerenswaardige objecten. Dit verschijnsel was vroeger niet ongebruikelijk. Tegenwoordig komen we overblijfselen van heiligen nog steeds als relikwieën in kerken tegen. In Houthem-Sint Gerlach werd het gebruik rond het graf van Sint Gerlach op een gegeven moment meer gestructureerd en kwam het 'zand' op een fatsoenlijke manier voor de gelovigen beschikbaar. 

gewijde aarde Sint Gerlach
De tombe van Sint Gerlach(us) met het gewijde zand

Sint Gerlachuskerk - Banholt 
In Banholt (gemeente Eijsden-Margraten) in de provincie Limburg ligt eveneens een Sint-Gerlachuskerk. Het 'zand' (in dit geval weer kalksteenpoeder) wordt ieder jaar tijdens de feestdag van Sint Gerlach in januari gezegend. Daarna worden er zo'n 150 zakjes mee gevuld die dan achter in de kerk bij het beeld van Sint Gerlach komen te liggen. Tijdens een bezoek aan de kerk in maart lagen er nog een stuk of tien. Het gebruik moet dus nog zeer levendig zijn. Gelovigen nemen het 'zand' mee om het bij het vee in de stallen te strooien om het zodoende te vrijwaren van ziekten. Sint Gerlach wordt hier in Banholt in het algemeen aangeroepen tegen ziekten bij mens en dier. 

gewijde aarde banholt
Zakjes met gewijd zand in de Sint Gerlachuskerk in Banholt

Sint Catharinakerk - Montfort 
In de Sint Catharinakerk in het Limburgse Montfort (gemeente Roerdalen) wordt Sint Antonius (Sint Antonius Abt, ook bekend als Antonius met het varken) vereerd. Bij zijn beeld achter in de kerk staat een emmer met gewijd zand. Er naast ligt een schepje. Gelovigen komen nog steeds van heinde en ver om wat van dat zand mee te nemen. Ze strooien het op akkers om deze vruchtbaarder te maken. Ook strooien ze het in de stallen bij het vee om ziekte en onheil af te weren. Het gewijde zand in de emmer is metselzand dat in een zak in de bouwmarkt gekocht wordt. In de kerk wordt het dan door de pastoor gezegend. 

gewijd zand montfort
De emmer met gewijd zand in de Sint Catharinakerk in Montfort

Goddelijke Zaligmakerkerk - Hakendover 
Hakendover (in de Belgische provincie Vlaams-Brabant) ligt ten zuidoosten van Tienen. Hakendover geniet vooral bij katholieken bekendheid door de paardenprocessie die er ieder jaar op Paasmaandag plaatsvindt. Dan worden ook bedevaartgangers en dieren gezegend en vindt er een paardenrennen over de akkers plaats. Bedevaartgangers kunnen van het kerkhof wat gewijde aarde meenemen. Deze aarde kan gebruikt worden ter afwering of uitbanning van allerlei onheil. Ze wordt bijvoorbeeld op akkers gestrooid en men geeft deze aan het vee. De gewijde aarde vinden we op het kerkhof aan de achterkant van de kerk onder een afdakje tussen twee steunberen. Aan de voorkant is dit hok afgescheiden met twee betonbanden. Vroeger stond op de betonbanden een stevig ijzeren hekwerk met toegangshekje met hangslot. Gewijde grond kon men daar dan voor een paar centimes kopen van een vrouw die de grond vanuit het hok aanreikte. Tegenwoordig wordt de grond niet meer verkocht; men kan er gewoon wat van meenemen. 

gewijde aarde Hakendover
Het hok met de gewijde aarde op het kerkhof van Hakendover

Sint Evermaruskapel - Rutten 
Rutten (in de Vlaamse provincie Limburg) behoort tot de gemeente Tongeren. In de vloer van de Sint Evermaruskapel bevindt zich een putje dat met een tegel is afgesloten. In het putje zit gewijde aarde die door de gelovigen meegenomen kan worden. De aarde gebruikt men om zieke dieren te genezen door er wat van in hun voer te mengen. Verder wordt de aarde ook op de akkers gestrooid. Gelovigen gebruiken de aarde echter ook voor zichzelf om allerlei ziekten en kwaaltjes te genezen. Bij de kapel vertelt een vrouw dat de aarde eigenlijk wel overal bij helpt. Ze vertelt dat ze de aarde zelf in een zakje onder het kussen in het bed legt om er dan op te slapen. De vrouw neemt ook voor andere mensen wat aarde mee. Een daarvan zou zelfs van poliepen genezen zijn doordat ze aarde voor haar had meegenomen. De aarde in het putje in de kapel blijkt heel fijn en poederig te zijn. De man die het putje met de gewijde aarde verzorgt, vertelt dat hij ze van de kapelweide haalt. Voordat hij ze in het putje deponeert, zeeft hij ze en worden de ongerechtigheden eruit gehaald. Volgens de legende werd de heilige Evermarus hier vermoord toen hij met zijn metgezellen uitrustte van een bedevaart naar Santiago de Compostella in Spanje. In de tiende eeuw zou zijn graf zijn gevonden in de kapelweide die rond de Sint Evermaruskapel ligt. Daar zou toen een eerste houden kapel zijn gebouwd. Tegenwoordig vinden we het graf van Sint Evermarus in de huidige kapel die in 1784 is gebouwd. Ieder jaar vinden op 1 mei de Sint Evermarusfeesten plaats waarbij de moord op de heilige en zijn metgezellen wordt herdacht. 

gewijde aarde rutten
Het putje met de gewijde aarde in de Sint Evermaruskapel in Rutten

Saint Mortkapel - Haillot 
Haillot (gemeente Ohey) ligt in de Waalse provincie Namur (Namen). In de Saint Mortkapel uit de vijftiende eeuw kunnen gelovigen nog steeds geheiligde aarde meenemen om door het voer van de dieren te mengen. Deze zouden dan gevrijwaard blijven van ziekten en men zegt dat koeien er zelfs meer melk door zouden gaan geven. De aarde vinden we in de kapel in een gat onder het altaar rondom de bovenkant van een grote steen die mogelijk een menhir is. Zekerheid kan daarover echter niet gegeven worden, omdat dit nog nooit goed onderzocht is. We weten ook niet hoe diep hij onder de grond zit. Dat het om een megaliet zou gaan, hoeft ons echter niet te bevreemden. Niet veel verder ligt hier in Haillot immers de 'Pierre de Diable', een 4½ ton zware steen die we met zekerheid tot de menhirs mogen rekenen. Gelovigen komen in de kapel tot Saint Mort bidden om van bijvoorbeeld hoofdpijn en kiespijn af te komen. Mogelijk wordt de aarde onder het altaar niet alleen meegenomen om aan de dieren te geven maar gebruiken mensen ze ook voor zichzelf. In de kuil met aarde zien we immers ook spenen van kleine kinderen liggen, die als ex voto's zijn achtergelaten. Dat gebeurt wel meer in kapellen en kerken.

gewijde aarde Haillot
Het altaar in de Saint Mortkapel met het gat waarin de grote steen te zien is

Ga verder naar deel 2

Bij de beschrijving van de locaties is sprake van momentopnames. De kans bestaat dat situaties op een later tijdstip niet meer dezelfde zijn en vindplaatsen er anders uitzien. 

 Tekst en foto's: Jan Weertz

© De Belemniet