De Belemniet

Home

Onderwerpen

Producten

Excursiepunten

Contact

Links

Over ons

Sitemap

Toepassing van vuursteen

Deutsche Version Deutsche Version

Vuursteenbewerking in de prehistorie: geslepen vuurstenen bijlen

Dit item behandelt vuurstenen bijlen in het algemeen. Bijlen konden bijvoorbeeld verschillen in vorm en grootte tijdens de diverse tijdseenheden van het stenen tijdperk. De standaard bijl bestaat niet. 

Om van een brok vuursteen een geslepen bijl te maken, werden net zo lang stukken van het brok weggeslagen (en soms weggedrukt) tot de gewenste vorm (halffabrikaat) overbleef. Als hamer kon hiervoor steen, been, gewei of hout gebruikt worden. Veel tijd hoefde deze klus niet in beslag te nemen; binnen een kwartier kon het vuursteenbrok in een halffabrikaat bijl omgevormd worden. De halffabrikaat bijl kon vervolgens geslepen ofwel gepolijst worden. Dit slijpen gebeurde op een handslijpsteen (vaak van zandsteen) of op een van de zeer grote, enige duizenden kilogram zware slijpstenen die we op veel plaatsen ter wereld tegenkomen. 

slijpstenen ofwel polissoirs
Op allerlei plaatsen ter wereld komen we vele tonnen zware slijpstenen (polissoirs) tegen. Bovenste rij: slijpstenen van Slenaken (Zuid-Limburg, Nederland) en Velaine-sur-Sambre (provincie Namur, België). Onderste rij: slijpstenen van Cape Cod (Massachusetts, USA), Zonhoven (provincie Limburg, België) en St. Benoit (département de la Manche, Frankrijk).

Tijdens het slijpen werd de halffabrikaat bijl over het oppervlak van de slijpsteen ofwel polissoir heen en weer bewogen. Hierbij kon enig water gebruikt worden. Hoeveel tijd het slijpen van een bijl in beslag nam, was onder andere afhankelijk van de grootte van de bijl. Ook de diepte van de uithollingen op de steen, die ontstonden door het wegslaan van afslagen, was bepalend voor de tijdsduur. Als die uithollingen op het oppervlak van de bijl diep waren dan moest meer steen weggeslepen worden en nam de klus dus meer tijd in beslag. Een goede vuursteenbewerker zal er dus wel voor gezorgd hebben dat de uithollingen maar zeer oppervlakkig waren. Tijdens een experiment lukte het om een bijl van zo'n 10 centimeter lengte in 12 uur te slijpen. Bij een later experiment met diepere uithollingen, waren 31 uur nodig. De foto's aan het einde van deze pagina geven een idee van dit laatste experiment.

vuurstenen bijlen
Prehistorische halffabrikaat bijlen. De speld is 3 centimeter lang.

Waarschijnlijk werd het slijpwerk over meerdere dagen of weken uitgesmeerd. De prehistorische mens heeft deze activiteit misschien wel uitgevoerd rond het vuur in de avonduren, terwijl hij zat te luisteren naar verhalen die oudere stamgenoten ‘over vroeger’ vertelden. Een bioloog die meerdere jaren bij de Papoea’s in Papoea-Nieuw-Guinea heeft doorgebracht, wist ons te vertellen dat die mensen hun stenen bijlen bij zich droegen om eraan te slijpen als er tussendoor tijd voor was. 

vuurstenen bijlen geslepen vuurstenen bijlen
Twee prehistorische bijlen (voor- en achterkant). De eerste is gedeeltelijk geslepen (gepolijst), de tweede niet. Twee geslepen prehistorische bijlen (voor- en achterkant). Ook bij deze bijlen is niet het volledige oppervlak geslepen.

Als de bijl klaar was, moest deze nog in een steel gezet worden. Dit kon op meerdere manieren gebeuren. Een van de manieren is het inzetten van de geslepen bijl in een houten steel met een verdikt uiteinde. In dit verdikte uiteinde werd een gat gemaakt waar de bijl in paste. Doordat de bijl naar de top toe smaller werd, klemde deze zich vanzelf in het gat vast.

vuurstenen bijl vuurstenen bijl
Prehistorische halffabrikaat bijl (voor-, achter- en zijkant). Deze bijl is om onbekende reden nooit geheel als halffabrikaat voltooid (zie de uitstulping aan een van de zijden). Prehistorische halffabrikaat bijl (voor- en achterkant en beide zijkanten). Deze bijl is om onbekende reden nooit geheel als halffabrikaat voltooid (zie de uitstulping aan een van de zijden).

In de loop der tijd zijn nogal wat experimenten uitgevoerd om achter de doelmatigheid van geslepen bijlen te komen. Daarbij ontdekte men dat een dennenboom van 25 centimeter dikte in 20 minuten tijd omgehakt kon worden. Voor het kappen van een 30 centimeter dikke els had men ongeveer een uur nodig. Een nadeel van deze (vuur)stenen bijlen was ongetwijfeld het breukgevaar. Eén verkeerde slag kon de bijl zwaar beschadigen of zelfs doormidden laten breken. De overblijfselen van zulke stukgeslagen bijlen worden tegenwoordig nog regelmatig teruggevonden. 

experiment stenen bijl slijpen
Het maken en slijpen van een vuurstenen bijl 'anno nu'.
Van een grote afslag (1) worden net zo lang stukken (afslagen) verwijderd tot een halffabrikaat bijl en veel afslagen overblijven (2). De voor- (3) en achterkant (4) van deze bijl. Het slijpen ofwel polijsten van de bijl op een stuk zandsteen (5). Tijdens het slijpen wordt iets water toegevoegd waardoor het vrijgekomen steenpoeder als een schuurpasta gaat werken. Aan het eind van het slijpproces is in de zandstenen slijpsteen een bootvormige uitholling ontstaan (6). De geslepen bijl is nu gereed om ingesteeld te worden (7).

Tekst en foto's: Jan Weertz

© De Belemniet