Afbeelding 1. Continent met op het continentaal plat de zee die verderop met een steile, continentale helling in de oceaan overgaat.

De grens tussen land en zee was niet altijd hetzelfde 

In plaats van de onderzeese uitbreiding van het continent zou je ook van het ondergelopen deel van het continent kunnen spreken. De verdeling tussen land en zee is namelijk niet altijd geweest zoals ze nu was. Om een voorbeeld te geven: tijdens bepaalde delen van het laatste glaciaal – het Weichselien (116.000 - 11.500 jaar geleden) – lag de zeespiegel namelijk wereldwijd zo’n 100 tot 120 meter lager dan nu doordat veel zeewater in de vorm van landijs was opgeslagen. Grote delen van de zeeën op het continentaal plat – die gemiddeld niet dieper dan zo’n 200 meter zijn – kwamen daardoor droog te liggen (vergelijk afbeelding 1 en 3 met elkaar). De Noordzee, die gemiddeld maar zo’n 95 meter diep is en tussen Nederland/België en Groot-Brittannië zelfs minder dan 50 meter diep, lag toen ook droog. Hij behoorde toen gewoon tot het vasteland (afbeelding 2). Tijdens de koudste delen van het Weichselien hield het vasteland toen pas voorbij Ierland op. Grote delen van wat daar nu zee is, werden destijds zelfs periodiek door mensen en landdieren bevolkt (afbeelding 4). Pas toen aan het einde van het Weichselien het landijs begon te smelten, liep het droog liggende Noordzeegebied weer langzaam onder water om uiteindelijk de Noordzee te worden zoals we hem nu kennen. 

Afbeelding 2. Tijdens het Weichselien lag een groot deel van het continentaal plat droog (zie ook afbeelding 1 en 3) - naar een kaartje uit Study Rewrites History of Ancient Land Bridge Between Britain and Europe van Nora McGreevy in Smithsonian magazine van 2 december 2020.

Ook verder van huis zorgde die lagere zeespiegel tijdens het Weichselien voor een heel ander wereldbeeld. Neem bijvoorbeeld Zuidoost Azië. Je kon daar toen van bijvoorbeeld Vietnam of Cambodja zo naar Sumatra, Java of Borneo in het huidige Indonesië lopen zonder de zee tegen te komen. Ook daar komen we immers het continentaal plat tegen. 

Afbeelding 3. Droogliggend continentaal plat (zie ook afbeelding 1 en 2).

Wat zijn oceanen en hoe zien ze eruit? 

Van de oceanen hebben we al gezegd dat het uitgestrekte, zeer diepe, met zout water gevulde bekkens zijn. De grootste diepte ligt over het algemeen tussen de 4 en 5 kilometer. Hoewel soms de indruk ontstaat dat je oceanen kunt vergelijken met gigantische badkuipen, is dat zeker niet het geval. De bodem ervan is zeker niet mooi effen en vlak. Er komt heel wat reliëf voor. Zo kennen we in de Atlantische Oceaan de Midden-Atlantische Rug; een soort bergketen die zich over grote afstanden uitstrekt. Deze bergketen wordt gevormd door vulkanisme op de plaats waar tektonische platen uit elkaar bewegen. Door de constante aanvoer van magma uit de diepte hoopt het vulkanisch materiaal zich op en wordt gebergtevorming mogelijk gemaakt. 

Afbeelding 4. Fossiele botten en kiezen van dieren die tijdens het Weichselien op de droogliggende bodem van de Noordzee leefden.

Op enkele plaatsen komt het vulkanische gesteente tot aan het oceaanoppervlak. Daar zijn eilanden ontstaan. Een van die boven het oceaanoppervlak uitstekende eilanden is IJsland. Het land bevindt zich in feite op het topje van de berg. IJsland dankt zijn ontstaan echter niet alleen aan het vulkanisme van de Midden-Atlantische Rug. Onder het eiland bevindt zich namelijk als ‘extraatje’ een zogenaamde hotspot, een enorme magmakamer waaruit regelmatig magma naar de oppervlakte komt. Ook de Azoren danken hun ontstaan aan het vulkanisme van de Midden-Atlantische Rug. Naast bergen kent de oceaanbodem ook diepe troggen zoals de Marianentrog in de Stille Oceaan die bijna elf kilometer onder water ligt. Ze is daarmee de diepste trog die we kennen. Zulke troggen ontstaan als de ene tektonische plaat onder de andere tektonische plaat schuift. 

Afbeelding 5. Op IJsland is de breuklijn tussen de Noord-Amerikaanse en de Euraziatische tektonische plaat zichtbaar (links). Dat het vulkanisme op het eiland nog heel actueel is, toont dit warme, rokende lavaveld in het noordwesten van het eiland (rechts).

De gesteenten van oceanische en continentale platen 

Oceanische platen bestaan hoofdzakelijk uit basalt en aanverwante gesteenten. Op de platen komt in de loop der tijd meestal wel nog een laag sediment te liggen (zand, klei, kalk) Continentale platen bestaan hoofdzakelijk uit graniet en aanverwante gesteenten. In de loop der tijd zijn daar meestal nog andere gesteenten op terecht gekomen (sedimentaire en metamorfe gesteenten zoals zandsteen/kwartsiet, kleisteen/leisteen en kalksteen/marmer enerzijds en vulkanische gesteenten anderzijds. Graniet en aanverwante gesteenten van de continentale platen zijn lichter dan basalt en aanverwante gesteenten van de oceanische platen.

Afbeelding 6. De Noordzeekust Nederland. Tijdens het Weichselien was hier van water een sprake. Als je naar het westen keek, zag je alleen maar land.